نقد و بررسی «مرد سوم» (The Third Man)؛ 1949

«مرد سوم» را می‌شود از چند زاویه دید، اما مهم‌ترین امتیازش این است که فرم و مضمون را از هم جدا نمی‌کند. کارول رید به‌جای اینکه ایده را روی تصویر سوار کند، کاری می‌کند که ایده از خود تصویر، صدا و رفتار شخصیت‌ها بیرون بیاید.

هسته اصلی فیلم کجاست؟

قصه در اصل درباره فروپاشی یک تصویر ذهنی است. هالی مارتینز وارد وین می‌شود تا دوست قدیمی‌اش را پیدا کند، اما مجبور می‌شود میان خاطره‌ای که از او دارد و واقعیتی که کشف می‌کند یکی را انتخاب کند.

این انتخاب روایی باعث می‌شود فیلم بعد از پایان قصه هم در ذهن بماند. ما فقط به نتیجه اتفاق‌ها فکر نمی‌کنیم؛ به شیوه‌ای فکر می‌کنیم که شخصیت‌ها خودشان را توجیه می‌کنند، می‌ترسند یا تغییر می‌کنند.

کارگردانی و زبان بصری

زاویه‌های کج دوربین فقط امضای بصری نیستند؛ جهان را بی‌ثبات می‌کنند. خیابان‌های خیس، فاضلاب، خرابه‌ها و نورهای بریده، فضای اخلاقی فیلم را شکل می‌دهند. موسیقی زیتر آنتون کاراس هم به‌جای همراهی با تیرگی تصویر، لحنی بازیگوش و ناآرام می‌سازد.

در مقایسه با فیلم‌هایی مثل دنباله‌رو، اینجا هم فرم صرفاً تزئین نیست؛ قاب و حرکت اطلاعاتی درباره قدرت و روان شخصیت‌ها می‌دهند.

بازیگری و جزئیات رفتاری

اورسن ولز با زمان حضور محدود، شخصیت هری لایم را به یکی از ماندگارترین چهره‌های سینما تبدیل می‌کند. جذابیت او مهم است؛ چون فیلم می‌خواهد نشان دهد فساد همیشه با چهره زشت وارد نمی‌شود.

فیلم به بازیگر اجازه می‌دهد تناقض داشته باشد. همین موضوع باعث می‌شود شخصیت‌ها حتی وقتی تصمیم‌های اشتباه می‌گیرند، به «نمونه» یا «نماد» تقلیل پیدا نکنند.

زمینه تاریخی و فرهنگی

وین اشغال‌شده پس از جنگ در فیلم فقط پس‌زمینه نیست. تقسیم قدرت و بازار سیاه، انتخاب‌های اخلاقی شخصیت‌ها را تعریف می‌کند.

برای مقایسه، دیدن زندگی دیگران یا آناتومی یک سقوط می‌تواند نشان دهد سینمای اروپا در دوره‌های مختلف چگونه مسئله فرد، جامعه و قضاوت را به زبان‌های متفاوت تبدیل کرده است.

چه چیزی برای فیلمساز امروز قابل استفاده است؟

برای فیلمساز، درس فیلم این است که لوکیشن، نور و موسیقی می‌توانند هم‌زمان قصه و قضاوت اخلاقی را حمل کنند.

آیا فیلم هنوز تازه است؟

بعضی قراردادهای اجرایی متعلق به زمان ساخت‌اند، اما دقت فرمی فیلم هنوز قابل مطالعه است. ارزش دیدن این آثار در این نیست که همه چیزشان را بی‌چون‌وچرا «شاهکار» بنامیم؛ مهم‌تر این است که بفهمیم چرا بعضی تصمیم‌های سینمایی چند دهه بعد هم اثر می‌گذارند و بعضی دیگر تاریخ مصرف دارند.

منبع تکمیلی: BFI / مرجع فیلم.

جمع‌بندی

«مرد سوم» فیلمی است که ارزشش فقط در جایگاه تاریخی خلاصه نمی‌شود. بهترین لحظه‌هایش نشان می‌دهند چگونه می‌توان موضوعی بزرگ را از طریق تصمیم‌های کوچک و دقیق سینمایی بیان کرد. همین دقت است که آن را برای تماشاگر و فیلمساز امروز همچنان قابل رجوع نگه می‌دارد.

وینِ کج؛ اخلاقِ کج

زاویه‌های مورب «مرد سوم» آن‌قدر مشهور شده‌اند که گاهی به یک امضای تزئینی تقلیل پیدا می‌کنند، اما در خود فیلم کارکرد دقیق دارند. شهر بعد از جنگ از نظر سیاسی و اخلاقی نامتعادل است. قاب هم همین عدم تعادل را بازتاب می‌دهد. وقتی تماشاگر حتی در صحنه‌های آرام احساس می‌کند زمین زیر پا صاف نیست، بی‌اعتمادی به بخشی از تجربه تبدیل می‌شود.

هری لایم و جذابیت خطرناک

فیلم اگر هری لایم را صرفاً منفور می‌ساخت، مسئله اخلاقی‌اش ساده می‌شد. اورسن ولز او را جذاب، خونسرد و بامزه بازی می‌کند. همین باعث می‌شود هالی مارتینز مجبور شود بین دو چیز انتخاب کند: دوستی و حقیقت. برای تماشاگر هم وضعیت مشابه است؛ ما از حضور لایم لذت می‌بریم و هم‌زمان از کاری که کرده منزجر می‌شویم.

موسیقی‌ای که برخلاف تصویر حرکت می‌کند

زیتر آنتون کاراس انتخاب عجیبی برای فیلمی چنین تاریک است. همین تضاد اثر می‌کند. موسیقی به‌جای تأکید مستقیم بر اندوه، لحنی سبک و طعنه‌آمیز می‌دهد و شهر را به فضایی بی‌رحم اما بازیگوش تبدیل می‌کند.

پایان؛ وقتی سینما از توضیح بهتر است

پایان فیلم با یک قاب طولانی و صبر مثال‌زدنی کار می‌کند. رید به‌جای بستن رابطه با دیالوگ، اجازه می‌دهد فاصله فیزیکی معنای عاطفی را کامل کند. این اعتماد به تصویر یکی از دلایل کلاسیک‌بودن فیلم است.

اقتصاد تصویری در معرفی هری لایم

ورود هری لایم یکی از نمونه‌های مشهور معرفی شخصیت است، چون فیلم مدت زیادی او را غایب نگه می‌دارد. ما پیش از دیدنش درباره‌اش شنیده‌ایم و چند روایت متضاد ساخته‌ایم. وقتی بالاخره چهره‌اش در نور ظاهر می‌شود، یک لبخند کافی است تا همه آن انتظار به نتیجه برسد.

این صحنه درس مهمی در فیلمنامه دارد: گاهی بهترین راه ساختن شخصیت، تأخیر در نمایش اوست. اگر اطلاعات اطراف شخصیت به‌درستی چیده شود، حضور کوتاه می‌تواند وزن زیادی پیدا کند.

وین نیز همین‌طور معرفی می‌شود. ما شهر را از خلال خرابه، بازار سیاه و مرزهای نظامی می‌شناسیم. فیلم نیازی ندارد تاریخ پساجنگ را توضیح دهد؛ شهر خودش سند است. همین اعتماد به محیط، «مرد سوم» را از تریلری صرف به پرتره تاریخی تبدیل می‌کند.