نقد و بررسی فیلم «آناتومی یک سقوط» (Anatomy of a Fall)؛ 2023

پس از مرگ مردی در خانه‌ای کوهستانی، همسرش ساندرا در معرض اتهام قرار می‌گیرد و فرزندشان نیز ناچار است با روایت‌های رقیب زندگی خانوادگی کنار بیاید. تریه از الگوی دادگاهی استفاده می‌کند، اما حقیقت را به پازلی با یک قطعه نهایی تقلیل نمی‌دهد. موضوع مهم‌تر این است که نهاد عدالت چگونه از صدا، خاطره و اختلاف زناشویی قصه‌ای قابل ارائه می‌سازد.

مشخصات فیلم: Anatomy of a Fall | 2023 | کارگردان: ژوستین تریه | کشور: فرانسه

کارگردانی، تصویر و صدا

فیلم با جابه‌جایی میان خانه، دادگاه و بازسازی‌های ذهنی، تفاوت مشاهده و تفسیر را زنده نگه می‌دارد. یک فایل صوتی می‌تواند اطلاعات بدهد و هم‌زمان با حذف زمینه، معنای رابطه را عوض کند. بازی ساندرا هولر از لحظه‌های دفاعی و فرسوده ساخته شده است؛ او برای جلب همدلی تماشاگر به زنی بی‌نقص تبدیل نمی‌شود. زاویه دید پسر، هزینه انسانی این مسابقه روایت‌ها را از بحث حقوقی جدا نمی‌گذارد.

بحث زبان در دادگاه فقط جزئیات زندگی یک زوج چندملیتی نیست. وقتی ساندرا به زبانی غیر از زبان نخست خود دفاع می‌کند، لحن و دقت عبارت‌ها می‌تواند علیه او خوانده شود. فایل ضبط‌شده نیز حقیقت خام نیست؛ بخشی از زندگی را جدا می‌کند و به مدرکی با معنای تازه تبدیل می‌سازد. فیلم مدام نشان می‌دهد روایت حقوقی چگونه از مواد ناقص ساخته می‌شود.

نقد؛ فیلم کجا اثر می‌گذارد و کجا جای بحث دارد؟

طول فیلم و تکرار استدلال‌ها ممکن است سنگین باشد، اما این فرسودگی بخشی از تجربه محاکمه است. نقطه حساس اثر در مرز نقد یک رابطه و داوری درباره یک جرم قرار دارد؛ تماشاگر هم مانند دادگاه وسوسه می‌شود از نقص اخلاقی شخصیت، نتیجه قطعی بسازد. تریه این میان‌بر را به چالش می‌کشد، هرچند طراحی برخی نشانه‌ها گاهی بیش از اندازه حساب‌شده به نظر می‌رسد.

مقایسه با «قاعده بازی» شاید دور به نظر برسد، اما هر دو درباره جمعی‌اند که برای فهم رفتار دیگران قواعد نانوشته دارد. رنوار این قواعد را در مهمانی و مناسبات طبقاتی نشان می‌دهد؛ تریه در جلسه دادگاه و نگاه رسانه. در هر دو، آنچه دیده می‌شود لزوماً با آنچه رخ داده برابر نیست.

دادگاه، اتاق تدوین زندگی

در محاکمه، قطعه‌های صدا و خاطره انتخاب، مرتب و تکرار می‌شوند. تریه با این فرایند مثل یک مسئله تدوین برخورد می‌کند: جابه‌جایی ترتیب یا حذف زمینه می‌تواند معنای گفت‌وگو را عوض کند. تماشاگرِ فیلم نیز ناخواسته تدوین‌گر می‌شود و از نشانه‌های ناقص روایتی برای خود می‌سازد. این آگاهی سبب می‌شود حتی وقتی یک تعبیر قانع‌کننده به نظر می‌رسد، نسبت به قطعیت آن محتاط بمانیم.

کودک و حق ندانستن

پسر زوج فقط شاهد یا کلید حل پرونده نیست. او باید در کنار سوگ، با این واقعیت زندگی کند که هر روایت درباره پدر و مادرش چیزی از خانه سابق را تغییر می‌دهد. بزرگسالان از او یقین می‌خواهند، در حالی که شناخت نزدیکان همیشه همراه با ناحیه‌های نامعلوم است. فیلم با قرار دادن این فشار در مرکز، تریلر دادگاهی را به درامی درباره حقِ داشتن ابهام تبدیل می‌کند؛ ارزشش در همین نپذیرفتن پاسخ راحت است.

سه نوع شنیدن

قاضی و وکلا به صدا به عنوان مدرک گوش می‌دهند؛ رسانه به دنبال عبارتی قابل نقل می‌گردد؛ پسر می‌کوشد صدایی آشنا را با خاطره پدر و مادرش سازگار کند. یک فایل واحد در هر موقعیت کارکردی متفاوت پیدا می‌کند. تریه با این اختلاف، «شنیدن» را فعالیتی خنثی نشان نمی‌دهد. هر شنونده پرسشی و نیازی دارد و همان پرسش بخشی از پاسخ را پیشاپیش شکل می‌دهد.

فیلم ارزش بازبینی دارد، چون دانستن مسیر دادگاه حساسیت ما را به انتخاب‌های روایی بیشتر می‌کند. بار دوم ممکن است کمتر دنبال سرنخ گناه بگردیم و بیشتر ببینیم کدام جمله در چه بافتی گفته یا بازپخش شده است. این تغییر نگاه نقطه اصلی نقد فیلم است: عدالت به روایت نیاز دارد، اما روایت همواره چیزی را بیرون می‌گذارد. اثر از این مسئله برای ساخت هیجان استفاده می‌کند بی‌آنکه آن را به بازی معماییِ بی‌هزینه تقلیل دهد.

راهنمای تماشا و ارزش بازبینی

اگر به درام دادگاهی علاقه دارید، «آناتومی یک سقوط» را برای پاسخ ساده به پرسش «چه کسی مقصر است؟» نبینید. به انتخاب واژه‌ها، ترجمه میان زبان‌ها و نقشی که سکوت پسر در تغییر وزن شهادت‌ها دارد دقت کنید. ارزش فیلم در این است که پس از پایان دادگاه هم پرسش اعتماد و شناختِ نزدیک‌ترین آدم‌ها را باز می‌گذارد.

اگر پس از فیلم هنوز درباره واقعه مرکزی اختلاف‌نظر دارید، این لزوماً نشانه ناقص بودن فیلمنامه نیست. تریه می‌خواهد نشان دهد چگونه میل به یقین، ما را به خواندن شخصیت ساندرا از روی رفتارهایی نامرتبط می‌کشاند. سرد بودن، بلندپروازی یا خستگی از یک رابطه، مدرک جرم نیست؛ درست همان‌طور که همدلی تماشاگر هم حکم برائت نمی‌آورد. فیلم در نقطه‌ای دشوار می‌ایستد که درام خانوادگی و نظام قضایی از یکدیگر اطلاعات می‌گیرند اما معیارهایشان یکی نیست. همین تمایز را باید تا پایان نگه داشت.

پرسشی برای گفت‌وگو

اگر فایل صوتیِ یک دعوا را بدون آشنایی با سال‌های پیش و پس آن بشنویم، چقدر می‌توانیم درباره رابطه قضاوت کنیم؟ فیلم این محدودیت را در قالب دادگاه برجسته می‌کند. بحث پس از تماشا بهتر است از حدس زدن پاسخ معما فراتر برود و به شیوه ساخت «حقیقت قابل ارائه» برسد.

برای دیدن نسبت‌های تاریخی و فرمی، نقد «چهارصد ضربه» و «کلئو از پنج تا هفت» را هم بخوانید. اطلاعات تکمیلی و زمینه سینمایی را می‌توان در مطالب مؤسسه فیلم بریتانیا بررسی کرد.