نقد و بررسی فیلم «زندگی دیگران» (The Lives of Others)؛ 2006

در برلین شرقی دهه هشتاد، مأمور اشتازی مسئول شنود زندگی یک نمایشنامه‌نویس و شریکش می‌شود. فیلم از راه گوش دادن، مرز میان وظیفه، کنجکاوی و همدلی را جابه‌جا می‌کند. اتاق زیرشیروانی شنود در برابر آپارتمان گرم و پررفت‌وآمد قرار می‌گیرد؛ هرچه مأمور بیشتر می‌شنود، زندگی منظم و خالی خودش آشکارتر می‌شود.

مشخصات فیلم: The Lives of Others | 2006 | کارگردان: فلوریان هنکل فون دونرسمارک | کشور: آلمان

کارگردانی، تصویر و صدا

طراحی صدا ستون درام است. گفت‌وگویی معمولی یا سکوت پشت خط می‌تواند برای ناظر معنای سیاسی پیدا کند و تماشاگر هم در جایگاه شنودکننده قرار می‌گیرد. میزانسن سرد اداره و قاب‌های کنترل‌شده، نظم دستگاه نظارت را نشان می‌دهند؛ بازی اولریش موهه با تغییرهای بسیار کوچک در صورت و بدن، ترک برداشتن این نظم را می‌سازد. فیلم هیجان تریلر را با جزئیات کار اداری پیوند می‌دهد.

نوشتن گزارش شنود، عملی به ظاهر اداری است که در آن زندگی دیگری به چند خط قابل بایگانی فروکاسته می‌شود. فیلم هر بار که از صدای زنده آپارتمان به کاغذ و دستگاه بازمی‌گردد، فاصله تجربه انسانی و پرونده امنیتی را محسوس می‌کند. تغییر مأمور فقط در احساس او نیست؛ در اینکه با این اختیار نوشتن چه می‌کند نیز آشکار می‌شود.

نقد؛ فیلم کجا اثر می‌گذارد و کجا جای بحث دارد؟

روایتِ تغییر اخلاقی مأمور اثرگذار است، اما همین محور محل نقد جدی هم هست: آیا فیلم به استثنای شریف در دستگاه سرکوب بیش از حد تکیه می‌کند و تجربه قربانیان را پشت تحول ناظر می‌برد؟ درام برای رسیدن به ضربه عاطفی، بعضی پیچیدگی‌های تاریخی را ساده می‌کند. این پرسش ارزش فیلم را از بین نمی‌برد؛ کمک می‌کند میان قدرت سینمایی و ادعای بازنمایی تاریخ فرق بگذاریم.

از «زندگی دیگران» می‌توان به «ققنوس» رفت تا دو شکل مواجهه با گذشته آلمان را دید. اولی درباره ثبت و شنود زندگی در نظامی بسته است؛ دومی درباره بازسازی هویت پس از فاجعه‌ای دیگر. هر دو از تماشاگر می‌خواهند به آسانی ادعای شناختن دیگری را نپذیرد، هرچند زبان درامشان متفاوت است.

همدلی از پشت دیوار

ویسلر صدای یک زندگی را می‌شنود، اما ابتدا امکان پاسخ دادن یا ورود برابر به آن را ندارد. فیلم از این وضعیتِ نامتقارن برای پرسیدن معنای همدلی استفاده می‌کند: آیا شناختن جزئیات خصوصی دیگری مجوز دخالت است؟ هر کنش ویسلر در محدوده دستگاهی رخ می‌دهد که همان زندگی را تهدید کرده است. بنابراین تحول او را نباید فقط به لحظه‌ای احساسی فروکاست؛ باید دید با قدرتی که در دست دارد چه می‌کند.

تاریخ و ضرورت فاصله انتقادی

درام سینمایی از واقعیت اشتازی الهام می‌گیرد، اما جای تاریخ‌نگاری یا روایت همه قربانیان را نمی‌گیرد. تمرکز بر یک مأمور استثنایی می‌تواند تصور نادرستی از سازوکار معمول نظارت بسازد، اگر فیلم را سند کامل دوره فرض کنیم. بهتر است نیروی عاطفی اثر را در کنار پرسش از انتخاب زاویه دید نگه داریم. این فاصله انتقادی از تأثیر بازی‌ها و تعلیق کم نمی‌کند؛ جایگاه آنها را روشن می‌سازد.

تریلرِ گوش دادن

معمولاً تریلر با دیدن نشانه یا دنبال کردن ردپا پیش می‌رود؛ اینجا شنیدن صدای پشت دیوار مرکز تعلیق است. ویسلر و تماشاگر هر دو اطلاعات دارند، اما حضور کامل در زندگی دیگری ندارند. در بازبینی، دقت کنید دوربین چه زمانی از اتاق شنود به آپارتمان می‌رود و چه زمانی ما را کنار مأمور نگه می‌دارد. همین انتخاب فاصله اخلاقی را تغییر می‌دهد؛ همدلی با ناظر نباید اختیارِ نامشروع او را نامرئی کند.

فیلم با پرداخت عاطفی دقیق، امکان تغییر فرد را باورپذیر می‌کند. نقد تاریخی اما حق دارد بپرسد آیا این تغییر استثنایی بیش از حد در مرکز مانده است. می‌توان هر دو را هم‌زمان گفت: شخصیت‌پردازی موهه چشمگیر است و بازنمایی یک نظام سرکوب را نباید تنها از چشم عضو متحول‌شده آن خواند. این دو سطح قضاوت به جای خنثی کردن یکدیگر، گفت‌وگو درباره فیلم را جدی‌تر می‌کنند.

راهنمای تماشا و ارزش بازبینی

«زندگی دیگران» را با توجه به جابه‌جایی نقش شنونده و شنیده‌شونده ببینید. هر بار که دستگاه ثبت صدا روشن است، به این فکر کنید چه کسی حق دارد روایت دیگری را بنویسد. فیلم هم تریلری خوش‌ساخت است و هم نقطه شروعی برای گفت‌وگو درباره اخلاق نظارت و حافظه آلمان شرقی.

نام فیلم را می‌توان از دو سو خواند: زندگی کسانی که زیر نظرند و زندگی مأموری که از مشاهده آنان برای نخستین بار به خلأ زندگی خود پی می‌برد. این تقارن دراماتیک مؤثر است، اما برابری اخلاقی ایجاد نمی‌کند. یکی اختیار شنود و گزارش دارد و دیگری از این اختیار بی‌خبر است. نقد فیلم باید تفاوت قدرت را حتی در لحظه‌های همدلی حفظ کند. همین احتیاط کمک می‌کند پایان عاطفی اثر را دوست داشته باشیم، بدون آنکه با یک استثنای داستانی، خشونت ساختاری نظام را کوچک کنیم.

پرسشی برای گفت‌وگو

آیا همدلیِ یک مأمور می‌تواند آسیبی را که اختیار شنود ایجاد کرده جبران کند؟ فیلم از یک مسیر شخصی پاسخ عاطفی می‌دهد، اما پرسش سیاسی بزرگ‌تر همچنان باز است. نگه داشتن این فاصله به ما کمک می‌کند از بازی و درام لذت ببریم و تجربه کسانی را که زیر نظر بوده‌اند فراموش نکنیم.

برای دیدن نسبت‌های تاریخی و فرمی، نقد «ققنوس» و «متروپلیس» را هم بخوانید. اطلاعات تکمیلی و زمینه سینمایی را می‌توان در مطالب مؤسسه فیلم بریتانیا بررسی کرد.