نقد و بررسی فیلم «زیبایی بزرگ» (The Great Beauty)؛ 2013

جپ گامباردلا، نویسنده‌ای که سال‌هاست کتاب تازه‌ای ننوشته، در شصت‌وپنج‌سالگی میان مهمانی‌های مجلل رم و خاطره عشقی قدیمی پرسه می‌زند. سورنتینو از خستگی مردی مشهور، پرسشی درباره زیبایی می‌سازد: آیا می‌توان آن را در شهری که هر لحظه خود را نمایش می‌دهد دوباره دید، یا همه چیز به ژست بدل شده است؟

مشخصات فیلم: The Great Beauty | 2013 | کارگردان: پائولو سورنتینو | کشور: ایتالیا

کارگردانی، تصویر و صدا

حرکت پرشکوه دوربین از مهمانی‌های پرصدا به تراس‌ها، باغ‌ها و فضاهای تاریخی می‌رود. فیلم شهر را هم به شکل صحنه‌ای نمایشی و هم به صورت مکانی برای خلوت نشان می‌دهد. تونی سرویلو جپ را با طنز گزنده و خستگی پنهان بازی می‌کند؛ جمله‌های تیزش سپری‌اند که هر بار اندکی ترک می‌خورند. تدوین برخوردهای کوتاه و موسیقی متنوع، حالتی شبیه گردش شبانه در حافظه می‌سازند.

مهمانی آغازین با ضرباهنگ، رنگ و حرکت دوربین تماشاگر را به جهان جپ می‌کشد؛ سپس فیلم بارها از همین لذت بصری فاصله می‌گیرد. سؤال این نیست که آیا مهمانی‌ها زیبا هستند، بلکه چرا کسی که در مرکز آنهاست چنین تهی به نظر می‌رسد. سرویلو با لبخندی که گاه دفاع و گاه تمسخر است، این دوگانگی را زنده نگه می‌دارد.

نقد؛ فیلم کجا اثر می‌گذارد و کجا جای بحث دارد؟

فیلم از «زندگی شیرین» فلینی آگاه است و گاهی همین آگاهی به خطر خودنمایی بصری نزدیک می‌شود. برخی شخصیت‌های زن و حاشیه‌ای بیشتر تصویرهایی گذرا در مسیر بحران جپ می‌مانند. آیا اثر از فرهنگی که نقد می‌کند فاصله کافی دارد؟ این سؤال به جای رد فیلم، راه ورود به آن است. لحظه‌های آرام و کم‌حرف وقتی اثر می‌گذارند که از زرق‌وبرق اطرافشان عبور کرده باشیم.

سورنتینو از رم مثل آرشیوی باز استفاده می‌کند. ساختمان‌ها و مجسمه‌ها گذشته‌ای طولانی‌تر از عمر مهمانی‌ها دارند، اما حضورشان به تنهایی معنا نمی‌آفریند. جپ باید دوباره یاد بگیرد به جای مصرف کردن منظره، در برابر چیزی مکث کند. فیلم وقتی از خودنمایی فرمی عبور می‌کند و به این مکث می‌رسد، بیشترین اثر عاطفی را دارد.

جپ، راوی قابل اعتماد؟

جپ با کلام تیز و حضور مسلط، بسیاری از آدم‌های دوروبرش را به سرعت قضاوت می‌کند. فیلم از جذابیت او بهره می‌برد، اما این به معنای درست بودن همه داوری‌هایش نیست. ممکن است بخشی از پوچی‌ای که در دیگران می‌بیند، راهی برای پنهان کردن توقف زندگی خود او باشد. هنگام تماشا خوب است از منظر شخصیت‌هایی که فرصت پاسخ طولانی ندارند نیز به صحنه‌ها فکر کنیم. این فاصله، فیلم را از ستایش روشنفکرِ تنها دور می‌کند.

زیبایی پس از هیاهو

سورنتینو در لحظه‌های خاموش به جپ اجازه می‌دهد به جای اجرا کردن نقش میزبان و طنزپرداز، فقط حضور داشته باشد. معنای «زیبایی بزرگ» شاید نه در باشکوه‌ترین نمای شهر، بلکه در امکان چنین توجهی باشد. فیلم البته گاهی بیش از اندازه شیفته تصویرهای خود می‌شود؛ همین لغزش، پرسش اصلی‌اش را تیزتر می‌کند. آیا دیدن زیبایی ممکن است وقتی هر لحظه برای نمایش به دیگری آماده می‌شود؟

دیدن از پشتِ لحن طعنه‌آمیز

جپ بسیاری از آدم‌ها را با جمله‌ای تیز کنار می‌زند و فیلم به لطف بازی سرویلو این داوری‌ها را سرگرم‌کننده می‌کند. اما اگر فقط با او بخندیم، ممکن است سهم خودش در همان فرهنگ نمایشی را نبینیم. در بازبینی، لحظه‌هایی را دنبال کنید که کسی به شوخی او پاسخ نمی‌دهد یا صحنه پس از حرفش ادامه می‌یابد. در این سکوت‌ها، طعنه دیگر سپر مطمئنی نیست و تنهایی جپ از زیر تسلط کلامی‌اش بیرون می‌آید.

سورنتینو زیبایی شهر را به وفور نشان می‌دهد و همین وفور گاهی به اشباع می‌رسد. این خطر در نقد فیلم باید مطرح شود: آیا تصاویر باشکوه توجه ما را تیز می‌کنند یا بی‌حس؟ پاسخ در همه صحنه‌ها یکسان نیست. برخی نمایش‌ها چنان بلندند که معنا را پس می‌زنند؛ لحظه‌های کوچکِ مکث بعد از آنها دوباره ظرفیت دیدن را بازمی‌گردانند. فیلم درباره همین دشواری عبور از مصرف تصویر به تجربه حضور است.

راهنمای تماشا و ارزش بازبینی

«زیبایی بزرگ» را با حوصله و بدون انتظار قصه خطی ببینید. هر بار که دوربین از جمعیت به یک چهره تنها می‌رسد، تغییر لحن را دنبال کنید. فیلم درباره امکان نوشتن و دوست داشتن پس از سال‌ها تماشاگر بودن است؛ گاهی اغراق می‌کند، اما در بهترین لحظه‌ها از دل همین اغراق به حس فقدان می‌رسد.

شهر رم در فیلم گاهی مانند موزه‌ای خصوصی برای جپ به نظر می‌رسد و همین می‌تواند محل نقد باشد. زیبایی تاریخی در اختیار نگاه چه کسی است و چه کسانی فقط گذرا از قاب رد می‌شوند؟ سورنتینو همه این پرسش‌ها را پاسخ نمی‌دهد، اما تضاد میان مهمانی‌های شلوغ و تنهایی جپ راهی برای طرحشان می‌گذارد. اگر در پایان فقط تصویرهای مجلل را به یاد بیاوریم، شاید شبیه شخصیت اصلی هنوز در سطح نمایش مانده باشیم. لحظه‌های کوچک توجه، وزن عاطفی عمیق‌تری دارند.

پرسشی برای گفت‌وگو

آیا جپ هنوز می‌تواند زیبایی را ببیند یا فقط درباره آن جمله‌ای درخشان بسازد؟ فیلم میان مهارت او در توصیف و ناتوانی‌اش در ماندن با تجربه فاصله می‌گذارد. همین سؤال لحظه‌های خاموش را از مهمانی‌های پرزرق‌وبرق مهم‌تر می‌کند و به تماشاگر نیز درباره شیوه دیدن خودش هشدار می‌دهد.

برای دیدن نسبت‌های تاریخی و فرمی، نقد «رم، شهر بی‌دفاع» و «زندگی شیرین» را هم بخوانید. اطلاعات تکمیلی و زمینه سینمایی را می‌توان در مطالب مؤسسه فیلم بریتانیا بررسی کرد.