نقد و بررسی فیلم «رم، شهر بی‌دفاع» (Rome, Open City)؛ 1945

در رم زیر اشغال نازی‌ها، اعضای مقاومت و آدم‌های عادی برای پنهان کردن یک مبارز به هم می‌رسند. روسلینی قصه را با شتاب و خشونتی می‌گوید که از تجربه نزدیک جنگ می‌آید. خیابان‌ها و خانه‌ها به جای صحنه‌های تمیز استودیویی، احساس شهری را می‌دهند که امنیت در آن لحظه‌ای و شکننده است.

مشخصات فیلم: Rome, Open City | 1945 | کارگردان: روبرتو روسلینی | کشور: ایتالیا

کارگردانی، تصویر و صدا

فیلم میان درام جمعی، ملودرام و تعقیب‌وگریز حرکت می‌کند. آنا مانیانی با حضوری پرقدرت، اضطراب و سرسختی را در یک بدن جمع می‌کند؛ در برابر او، فضاهای اداری اشغالگران سرد و حساب‌شده‌اند. این تضاد تنها تقابل خوبی و بدی نیست: نشان می‌دهد قدرت چگونه با نظم ظاهری کار می‌کند و مقاومت چقدر به پیوندهای روزمره وابسته است. نقص فنی یا ناهمواری تصویر گاهی به فوریت این جهان کمک می‌کند.

یکی از تصمیم‌های مهم فیلم این است که مقاومت را تنها در یک قهرمان نظامی خلاصه نمی‌کند. زن، کشیش و همسایه هرکدام کاری کوچک و خطرناک انجام می‌دهند. همین توزیع کنش، تصویر شهری را می‌سازد که اشغال در آن به همه رابطه‌ها نفوذ کرده است. ضربه‌های ناگهانی داستان از دل همین زندگی جمعی اثر می‌گذارند، نه از قهرمان‌پردازی معمول جنگی.

نقد؛ فیلم کجا اثر می‌گذارد و کجا جای بحث دارد؟

«رم، شهر بی‌دفاع» اغلب نقطه آغاز نئورئالیسم ایتالیا خوانده می‌شود، اما نباید آن را با تعریف ساده «فیلمبرداری در خیابان» خلاصه کرد. انتخاب‌های نمایشی و شخصیت‌پردازی پررنگ همچنان در آن حضور دارند. برخی نقش‌های دشمن تک‌بعدی‌اند و فیلم آشکارا از موضع اخلاقی خود دفاع می‌کند؛ در موقعیت تاریخی تولید، این صراحت بخشی از انرژی اثر است، نه الزاماً ضعف پنهان.

در کنار «دزدان دوچرخه»، دو چهره متفاوت نئورئالیسم را می‌بینیم. روسلینی با فوریت جنگ و مقاومت کار می‌کند؛ دسیکا پس از جنگ سراغ شغل و معاش می‌رود. شهر در هر دو زنده است، اما تهدید از اشغال مستقیم به سازوکار اقتصادی روزمره تغییر می‌کند. این پیوند تاریخی، تماشای پشت‌سرهم دو فیلم را پربار می‌کند.

شهرِ جمعی زیر اشغال

فیلم به یک مسیر قهرمانانه واحد بسنده نمی‌کند، چون زندگی در شهر اشغال‌شده نیز به یک نفر محدود نمی‌شود. خبرها از خانه‌ای به خانه دیگر می‌روند و هر انتقال، خطر را جابه‌جا می‌کند. روسلینی با این شبکه نشان می‌دهد مقاومت فقط لحظه درگیری نیست؛ اعتماد، پنهان کردن و نگه داشتن ارتباط‌های روزمره نیز بخش آن است. به همین دلیل خشونت ناگهانی فیلم، به مجموعه‌ای از رابطه‌های ساخته‌شده ضربه می‌زند.

فوریت تولید و شکل اثر

«رم، شهر بی‌دفاع» نزدیک به پایان جنگ ساخته شد و ناهمواری بعضی صحنه‌ها را می‌توان در این بافت دید، اما نباید هر انتخاب فرمی را صرفاً نتیجه کمبود امکانات دانست. فیلم میان بازیگران حرفه‌ای و حس خیابانی، میان خطابه و لحظه‌های بسیار ملموس حرکت می‌کند. همین ترکیبِ ناصاف بخشی از شخصیت آن است. تماشاگر با یک الگوی پاک و تثبیت‌شده نئورئالیسم روبه‌رو نیست؛ با زبانی در حال شکل‌گیری مواجه است.

درامِ مقاومت چگونه ساخته می‌شود؟

روسلینی اطلاعات خطر را میان چند شخصیت پخش می‌کند. هیچ‌کس تصویر کاملی از وضعیت ندارد و همین، انتقال یک پیام یا تأخیر در رسیدن کسی را پرتنش می‌کند. در بازبینی، یک صحنه را از زاویه کسی دنبال کنید که کمترین اطلاعات را دارد. خواهید دید تعلیق فقط حاصل حضور دشمن نیست؛ نابرابری دانسته‌ها میان آدم‌های هم‌پیمان نیز آن را می‌سازد. فیلم با این روش زندگی جمعی را به ساختار درام تبدیل می‌کند.

از سوی دیگر، صراحت عاطفی و سیاسی اثر ممکن است برای تماشاگر امروز گاهی به ملودرام نزدیک شود. بهتر است این لحن را در شرایط ساخت و نیاز به بیان عمومی پس از اشغال ببینیم، بی‌آنکه نقد خود را کنار بگذاریم. «رم، شهر بی‌دفاع» نه گزارش بی‌واسطه واقعیت است و نه صرفاً افسانه مقاومت. ارزشش در برخورد فوریت تاریخی با انتخاب‌های نمایشی مشخص است؛ همین برخورد را می‌توان در بازی‌ها، تدوین و تغییر ناگهانی لحن دید.

راهنمای تماشا و ارزش بازبینی

فیلم را با توجه به رفت‌وآمد میان خانه، کلیسا و خیابان ببینید: شبکه مقاومت چگونه از فضاهای معمولی ساخته می‌شود؟ برای شناخت سینمای پس از جنگ، این اثر سندی عاطفی و فرمی است؛ تصویری از اینکه داستان‌گویی در دل بحران چه چیزهایی را می‌تواند حفظ کند و چه چیزهایی را ناچار فشرده می‌کند.

فیلم را اگر فقط به عنوان «اولین نمونه یک سبک» ببینیم، اضطراب مشخص آدم‌هایش کم‌رنگ می‌شود. در بازبینی، به رابطه میان تصمیم‌های کوچک شخصی و پیامدهای جمعی توجه کنید. یک درِ باز یا یک پیامِ دیررس می‌تواند زندگی چند نفر را تغییر دهد. روسلینی از این جزئیات برای نشان دادن شبکه‌ای از اعتماد بهره می‌برد که اشغال می‌کوشد آن را بشکند. اهمیت تاریخی «رم، شهر بی‌دفاع» از همین توانایی در تبدیل یک وضعیت بزرگ سیاسی به تجربه ملموس رابطه‌ها می‌آید.

پرسشی برای گفت‌وگو

آیا مقاومت در فیلم بیشتر از تصمیم‌های بزرگ ساخته می‌شود یا از وفاداری‌های کوچک؟ روسلینی هر دو را نشان می‌دهد، اما بدون اعتماد روزمره هیچ اقدام قهرمانانه‌ای دوام نمی‌آورد. این پرسش به ما کمک می‌کند نقش‌های فرعی را نیز ببینیم و تاریخ را فقط به نام چند چهره اصلی محدود نکنیم.

برای دیدن نسبت‌های تاریخی و فرمی، نقد «دزدان دوچرخه» و «هشت و نیم» را هم بخوانید. اطلاعات تکمیلی و زمینه سینمایی را می‌توان در مطالب مؤسسه فیلم بریتانیا بررسی کرد.