نقد و بررسی فیلم «زندگی شیرین» (La Dolce Vita)؛ 1960
«زندگی شیرین» ساخته فدریکو فلینی، یکی از آثار شاخص سینمای ایتالیا است. این نقد بدون لو دادن پایان، قصه، زبان تصویری و نقاط قابلبحث فیلم را بررسی میکند.
مارچلو، روزنامهنگاری که به محافل مشهوران رم رفتوآمد دارد، میان آرزوی نوشتن و جاذبه زندگی شبانه معلق است. فلینی این سرگردانی را در چند اپیزود میچیند؛ هر مهمانی و هر صبح بعد از آن، وعدهای تازه و تهیشدن همان وعده را نشان میدهد. عنوان فیلم طعنهای روشن دارد: شیرینی مدام عرضه میشود، اما مزهاش دوام نمیآورد.
مشخصات فیلم: La Dolce Vita | 1960 | کارگردان: فدریکو فلینی | کشور: ایتالیا
کارگردانی، تصویر و صدا
رم در «زندگی شیرین» صحنه نمایش است. فلاش عکاسان، جمعیت تماشاگر و حرکت آدمها در فضاهای باشکوه، میل به دیده شدن را به شکل بصری درمیآورند. فلینی میان صحنههای پرهیاهو و سکوتهای ناگهانی تضاد میسازد؛ موسیقی و حرکت دوربین به ما اجازه میدهند جذابیت این جهان را حس کنیم، سپس خستگی پشت آن را ببینیم. مارچلو ماسترویانی نقش را با تردیدهایی کوچک بازی میکند، نه با اعلام بحران.
صحنه فواره تروی آنقدر مشهور شده که گاه از مسیر فیلم جدا میشود. در خود اثر، شور لحظهای آن در برابر صبح و پیامدهای بعدی قرار دارد؛ تصویر باشکوه قرار نیست راهحل زندگی مارچلو باشد. فلینی بارها همین کار را تکرار میکند: صحنهای را به اوج لذت بصری میرساند و سپس با یک تغییر زمان، فرسودگی آن را آشکار میکند.
نقد؛ فیلم کجا اثر میگذارد و کجا جای بحث دارد؟
ساختار اپیزودیک و طول فیلم ممکن است احساس تکرار ایجاد کند. این تکرار عمدی است، اما همیشه به یک اندازه تیز نیست؛ برخی زنان قصه نیز از منظر بحران مارچلو دیده میشوند و مجال استقلال محدودی دارند. همین محدودیت را میتوان بخشی از نقد نگاه او دانست، بیآنکه همه ضعفها را به نیت مؤلف نسبت دهیم. فیلم در بهترین لحظهها تماشاگر را هم در لذت و هم در دلزدگی شخصیت شریک میکند.
برای مقایسه، «زیبایی بزرگ» سورنتینو آشکارا با میراث این فیلم گفتوگو میکند. هر دو مردی پرسهزن را در رم دنبال میکنند، اما مارچلو هنوز میان روزنامهنگاری و نویسندگی معلق است، در حالی که جپ از سالها موفقیت و سکوت میآید. تفاوت سن و دوره، پرسش مشترک آنها درباره زندگیِ صرفشده در نمایش را تازه میکند.
شهرت به عنوان شیوه دیدن
مارچلو از رویدادی به رویداد دیگر میرود، چون شغلش تبدیل زندگی آدمها به خبر است. دوربینهای عکاسان و نگاه جمعیت، زندگی خصوصی را پیوسته به صحنه عمومی میکشند. فلینی فقط افراد مشهور را نقد نمیکند؛ او دستگاهی را نشان میدهد که شهرت را تولید و مصرف میکند. مارچلو هم ناظر این دستگاه است و هم بخشی از آن. همین دوگانگی، خستگی او را پیچیدهتر از شکایتِ یک روشنفکر دلزده میسازد.
ساختار اپیزودیک چه میکند؟
اگر فیلم یک بحران واحد و راهحل قطعی داشت، تکرار شبها احتمالاً زائد میشد. اینجا هر اپیزود امکان تازهای را پیش میگذارد و با طلوع یا تغییر فضا، ناتوانی مارچلو در ماندن با آن را آشکار میکند. تماشاگر نیز کمکم به الگوی وعده و فرسودگی حساس میشود. فلینی از طول فیلم برای ساخت همین تجربه استفاده میکند؛ زندگی پراتفاقی که از درون، حالت دور زدن در یک مسیر آشنا دارد.
تماشاگرِ تماشاگران
مارچلو برای نوشتن خبر به محافل میرود و ما همراه او به صحنههایی چشمگیر دسترسی پیدا میکنیم. فیلم از این جایگاه دوگانه بهره میبرد: هم به ما اجازه تماشا و لذت میدهد و هم نشان میدهد چگونه همین تماشا زندگی آدمها را به مصرف روزانه تبدیل میکند. در بازبینی، دوربینهای داخل فیلم و نگاه جمعیت را دنبال کنید. فلینی رسانه را موضوعی بیرون قصه قرار نمیدهد؛ شیوه نگاه کردن ما را نیز وارد پرسش میکند.
از نظر ساختار، تکرار مهمانیها و صبحها میتواند برای برخی خستهکننده باشد. اما هر تکرار یک چیز را جابهجا میکند: امید مارچلو، فاصله او از نوشتن یا توان او برای نزدیک شدن به دیگری. اگر این تغییرهای کوچک دیده نشوند، فیلم فقط ردیفی از صحنههای مشهور به نظر میرسد. ریتم طولانی آن برای ساخت حس زندگیای لازم است که ظاهراً پر است و در عین حال هر روز از نو تهی میشود.
راهنمای تماشا و ارزش بازبینی
«زندگی شیرین» را یکنفس یا با فاصلهای کوتاه میان اپیزودها ببینید و به بازگشت الگوی شب و صبح توجه کنید. مسئله فقط شهرت و مصرف نیست؛ ناتوانی در ساختن رابطهای پایدار با کار، عشق و معناست. فیلم هنوز برای نقد فرهنگ نمایش و برای مطالعه روایت غیرخطی درسهای زیادی دارد.
شخصیت مارچلو میان نوشتن درباره دیگران و نوشتن اثری از خود معلق است. هرچه بیشتر به زندگی پرزرقوبرق دسترسی پیدا میکند، فاصلهاش از پروژه شخصی بیشتر میشود. این تناقض فقط اخلاقی نیست؛ به رابطه کار رسانهای با زمان نیز مربوط است. خبر امروز فردا کهنه میشود و فرصت مکث را میبلعد. فلینی از همین ریتم، احساس فرسودگی میسازد. پرسش پایانی فیلم برای تماشاگر نیز باقی میماند: آیا میتوان از چرخه دیدن و گزارش کردن بیرون رفت و واقعاً به صدای دیگری گوش داد؟
پرسشی برای گفتوگو
آیا مارچلو فقط قربانی فرهنگ شهرت است، یا خودش نیز به تولید آن کمک میکند؟ شغل، روابط و لذت او از حضور در جمع، پاسخ دوم را ناگزیر میکند. فلینی با این دوگانگی از نقد اخلاقی آسان فاصله میگیرد: شخصیت هم سازنده و هم مصرفکننده همان جهانی است که از آن خسته میشود.
برای دیدن نسبتهای تاریخی و فرمی، نقد «هشت و نیم» و «زیبایی بزرگ» را هم بخوانید. اطلاعات تکمیلی و زمینه سینمایی را میتوان در مطالب مؤسسه فیلم بریتانیا بررسی کرد.
پرسشهای متداول
داستان فیلم «زندگی شیرین» درباره چیست؟
مارچلو، روزنامهنگاری که به محافل مشهوران رم رفتوآمد دارد، میان آرزوی نوشتن و جاذبه زندگی شبانه معلق است.
در کارگردانی «زندگی شیرین» به چه چیزی توجه کنیم؟
رم در «زندگی شیرین» صحنه نمایش است.
نکته قابلبحث فیلم «زندگی شیرین» چیست؟
ساختار اپیزودیک و طول فیلم ممکن است احساس تکرار ایجاد کند.
