نقد و بررسی فیلم «متروپلیس» (Metropolis)؛ 1927

در شهری آینده‌نگر، صاحبان قدرت در بالا زندگی می‌کنند و کارگران در عمق زمین ماشین‌ها را زنده نگه می‌دارند. پسر حاکم پس از دیدن جهان کارگران در جست‌وجوی راهی برای آشتی دو سوی شهر می‌افتد. «متروپلیس» هم افسانه‌ای بزرگ‌مقیاس است و هم تصویری نگران‌کننده از تقسیم کار، نمایش قدرت و سیاست جمعیت.

مشخصات فیلم: Metropolis | 1927 | کارگردان: فریتس لانگ | کشور: آلمان

کارگردانی، تصویر و صدا

لانگ با معماری عمودی، حرکت هماهنگ کارگران و جلوه‌های تصویری خیره‌کننده، اختلاف طبقاتی را قابل لمس می‌کند. ماشین‌ها تنها ابزار نیستند؛ در تدوین و طراحی، شکل موجوداتی بلعنده پیدا می‌کنند. صحنه‌های جمعی از الگوهای تکراری بدن‌ها نیرو می‌گیرند و در برابرشان چهره ماریا، چه در مقام انسان و چه تصویر بازتولیدشده، مسئله اعتماد به تصویر را مطرح می‌کند.

سکانس ماشین و حرکت هم‌زمان کارگران، آدم‌ها را به اجزای یک سازوکار بزرگ تبدیل می‌کند. اما فیلم هنگام نمایش جمعیت شورشی نیز از تصویر انبوه و هماهنگ استفاده می‌کند؛ همین تقارن بصری پرسش مهمی ایجاد می‌کند: آیا لانگ از خود توده می‌ترسد یا از نظامی که آن را به ابزار بدل کرده است؟ پاسخ یکدست نیست و به خوانش سیاسی فیلم عمق می‌دهد.

نقد؛ فیلم کجا اثر می‌گذارد و کجا جای بحث دارد؟

شکوه بصری فیلم نباید ابهام سیاسی‌اش را پنهان کند. راه‌حل نمادین میان «سر» و «دست» در مقایسه با تصویری که از استثمار نشان داده شده، بیش از حد آسان به نظر می‌رسد. این شکاف، فیلم را از شاهکاری بی‌مسئله به متنی زنده تبدیل می‌کند: می‌توان از زیبایی و پیشگویی بصری‌اش لذت برد و هم‌زمان پرسید چرا تعارض ساختاری به آشتی اخلاقی فروکاسته می‌شود.

پوستر تاریخی بیلینسکی که برای این مطلب استفاده شده، خود نشانه اثرگذاری طراحی فیلم است: شهر، ربات و بدن انسان در یک زبان گرافیکی به هم می‌رسند. هنگام تماشا، به نسبت میان طراحی پوستر و ترکیب‌بندی نماها توجه کنید. «متروپلیس» حتی پیش از آغاز قصه، جهانش را از راه معماری و مقیاس معرفی می‌کند.

تصویرِ بدن‌های هماهنگ

کارگران در آغاز با قدم‌های یکسان به سوی ماشین می‌روند؛ فردیت در نظم تولید ناپدید شده است. بعدتر جمعیتِ خشمگین نیز در الگوهایی مشابه حرکت می‌کند. لانگ به ما اجازه نمی‌دهد فقط یک سوی این تقارن را زیبا ببینیم. فرم عظیمِ جمعی هم شکوه دارد و هم خطر، زیرا قدرت تصویر می‌تواند آدم‌ها را به واحدهایی هم‌شکل بدل کند. همین دوگانگی باعث شده «متروپلیس» در زمان‌های متفاوت برای خوانش‌های سیاسی متعارض به کار رود.

علم، تصویر و بدل انسان

ربات فیلم فقط اختراع علمی‌تخیلی نیست. حضورش پرسش اعتماد به چهره و صدای آشنا را پیش می‌کشد: اگر تصویری از انسان بتواند جمع را هدایت کند، چه کسی مسئول پیامد آن است؟ امروز این بخش فیلم به دلیل فناوری‌های بازتولید تصویر دوباره خواندنی شده، اما نباید آن را پیشگویی دقیق ابزارهای معاصر دانست. فیلم بیشتر درباره آمادگی جامعه برای باور کردن نمایشِ دلخواه خود حرف می‌زند تا درباره ماشین مشخصی که در آینده ساخته خواهد شد.

عظمتِ مقیاس و نقصِ راه‌حل

در بازبینی، مسیر عمودی شخصیت‌ها را روی یک نقشه فرضی دنبال کنید. هر بار که کسی از بالای شهر به پایین می‌رود یا برعکس، نسبت او با کار و تصمیم‌گیری عوض می‌شود. لانگ یک بحث اجتماعی را به جغرافیایی دیدنی تبدیل کرده است. برای طراحی تولید، این درس مهمی است: معماری وقتی به روایت کمک می‌کند که با کنش شخصیت‌ها رابطه مستقیم داشته باشد، نه فقط زیبا و پرهزینه باشد.

اما پایانِ آشتی‌جویانه را نباید از سر احترام به جایگاه کلاسیک فیلم بی‌پرسش پذیرفت. اگر نظام شهر بر بهره‌کشی بنا شده، آیا میانجیگری احساسی ساختار را تغییر می‌دهد؟ فیلم تصویری چنان دقیق از مسئله ساخته که پاسخ خودش در برابر آن کوچک به نظر می‌رسد. این ناهماهنگی بخشی از تجربه «متروپلیس» است و بحث درباره‌اش فیلم را زنده نگه می‌دارد.

راهنمای تماشا و ارزش بازبینی

نسخه‌های ترمیم‌شده فیلم از نظر طول و موسیقی ممکن است تفاوت داشته باشند؛ هنگام انتخاب نسخه به این موضوع توجه کنید. «متروپلیس» برای علاقه‌مندان به طراحی تولید و علمی‌تخیلی ضروری است. هنگام تماشا ببینید شهر چگونه با بالا و پایین کردن شخصیت‌ها درباره قدرت حرف می‌زند، حتی پیش از آنکه دیالوگی روی میان‌نویس بیاید.

ترمیم نسخه‌های مختلف فیلم نیز بر قضاوت ما اثر دارد؛ صحنه‌هایی که زمانی گم‌شده بودند، در بعضی نسخه‌ها به روایت بازگشته‌اند. هنگام دیدن باید بدانیم با کدام نسخه و همراهی موسیقایی روبه‌رو هستیم. با این حال حتی روایت ناقص نیز قدرت تصویر شهر را نشان می‌دهد. پرسش مهم پس از تماشا فقط این نیست که چه فیلم‌های علمی‌تخیلی از آن تأثیر گرفته‌اند. باید دید چگونه یک فیلم می‌تواند در نشان دادن مسئله‌ای اجتماعی بسیار رادیکال باشد و در پاسخ دادن به آن محافظه‌کارتر عمل کند.

پرسشی برای گفت‌وگو

آیا تصویر شهری که کارگران آن را می‌گردانند، با پیشنهادی که فیلم برای حل اختلاف می‌دهد سازگار است؟ لانگ پرسش را به قصد درس سیاسیِ یک‌خطی نمی‌سازد، ولی تضاد میان تشخیص و درمان را می‌توان دید. همین فاصله مجال نقدی فراهم می‌کند که هم جلوه‌های فیلم را جدی بگیرد و هم پاسخ اخلاقی‌اش را بسنجد.

برای دیدن نسبت‌های تاریخی و فرمی، نقد «اِم» و «زندگی دیگران» را هم بخوانید. اطلاعات تکمیلی و زمینه سینمایی را می‌توان در مطالب مؤسسه فیلم بریتانیا بررسی کرد.