نقد و بررسی فیلم «اِم» (M)؛ 1931

وقتی قتل کودکان برلین را در وحشت فرو می‌برد، پلیس و گروه‌های تبهکار هر دو به جست‌وجوی عامل می‌افتند. لانگ از ایده تعقیب استفاده می‌کند تا شهری را نشان دهد که ترس، رفتار روزمره‌اش را تغییر داده است. مادران منتظر، رهگذران مشکوک و خبرهای پراکنده در کنار هم فضای تهدید را می‌سازند؛ فیلم برای ایجاد وحشت به نمایش مداوم جنایت نیاز ندارد.

مشخصات فیلم: M | 1931 | کارگردان: فریتس لانگ | کشور: آلمان

کارگردانی، تصویر و صدا

این نخستین فیلم ناطق لانگ، از صدا با دقتی غیرمعمول بهره می‌برد. سوتی که با شخصیت گره می‌خورد، پیش از تصویر او خبر می‌دهد؛ گاهی صحنه با شنیدن ادامه پیدا می‌کند و گاهی با حذف صدا سنگین‌تر می‌شود. تدوین موازی میان جلسه پلیس و جلسه تبهکاران، شباهت روش‌های دو نهاد را آشکار می‌کند. نظم بصری خیابان‌ها با آشفتگی اخلاقی شهر در تضاد است.

نمای خالیِ محل بازی کودکان پس از حادثه، به جای بازسازی مستقیم جنایت، اثر غیبت را نشان می‌دهد. لانگ تماشاگر را به تماشای خشونت عادت نمی‌دهد؛ او می‌گذارد صدا، اشیا و واکنش دیگران اتفاق را بسازند. این روش از نظر اخلاقی نیز مهم است: قربانی به وسیله هیجان بصری تبدیل نمی‌شود و هراس از طریق زندگی اطرافش فهمیده می‌شود.

نقد؛ فیلم کجا اثر می‌گذارد و کجا جای بحث دارد؟

بخش پایانی مسئله دشواری پیش می‌گذارد: آیا خشم جمعی می‌تواند جای عدالت را بگیرد؟ فیلم اجازه می‌دهد هم از جنایت منزجر شویم و هم نسبت به شور محاکمه خودسرانه بدگمان بمانیم. بازی پیتر لوره در خطر تبدیل شدن به مرکز ترحم است، اما واکنش جمع و فقدان کودکان این خطر را مهار می‌کند. بعضی گفت‌وگوهای توضیحی به معیار امروز طولانی‌اند، با این حال استدلال اخلاقی اثر را دقیق می‌سازند.

وقتی تبهکاران نظم خود را در برابر پلیس می‌گذارند، فیلم خط میان نهاد رسمی و عدالت خیابانی را ناآرام می‌کند. کسی که تعقیب می‌کند الزاماً حق داوری ندارد. این مسئله «اِم» را از یک تریلر تاریخی فراتر می‌برد؛ در هر دوره‌ای که ترس عمومی خواستار پاسخ فوری می‌شود، پرسش فیلم دوباره زنده می‌شود.

شهر چگونه به بازپرس تبدیل می‌شود؟

فشار عمومی بر پلیس به جست‌وجوی گسترده می‌انجامد و همان فشار، گروه‌های جنایتکار را نیز به واکنش وامی‌دارد. لانگ جامعه‌ای را نشان می‌دهد که در آن هر رهگذر ممکن است شاهد، مظنون یا قاضی موقت باشد. نگاه‌های کوتاه و سوءظن‌های زنجیره‌ای فضای شهر را عوض می‌کنند. این شبکه اجتماعیِ تعقیب، از یک قاتل فراتر می‌رود و نشان می‌دهد ترس چگونه روابط عادی اعتماد را فرسوده می‌کند.

صدای خارج از قاب

سوت آشنا، نمونه آشکار استفاده لانگ از صدای خارج از قاب است، ولی طراحی صوتی به همان نشانه محدود نمی‌شود. گفت‌وگویی می‌تواند روی تصویر خیابانی دیگر ادامه پیدا کند و دو مکان را ذهنی به هم وصل کند. گاهی سکوت پس از یک صدا، از خود صدا هولناک‌تر است. فیلم در دوره آغاز سینمای ناطق ساخته شده، اما برخلاف بسیاری آثار اولیه، صدا را نسخه کمکی تصویر نمی‌بیند؛ با آن اطلاعات و قضاوت تماشاگر را مدیریت می‌کند.

دیدنِ آنچه فیلم نشان نمی‌دهد

در نخستین صحنه‌های تعقیب، به اشیایی فکر کنید که پس از غیبت کودک در قاب می‌مانند. فیلم از نبودن برای ساختن حضورِ آسیب استفاده می‌کند. این تصمیم هم مؤثر است و هم اخلاقی: لانگ به خشونت علیه کودک به عنوان منظره‌ای هیجان‌انگیز تکیه نمی‌کند. در بازبینی، زمان‌بندی ورود و خروج صدا را کنار این نماهای خالی بگذارید تا ببینید چگونه دو ابزار، اطلاعات را بدون نمایش مستقیم منتقل می‌کنند.

محاکمه خودسرانه پایان فیلم را نیز با دو پرسش بخوانید: آیا عامل جنایت می‌تواند درباره وضعیت خود حرف بزند؟ و آیا شنیدن او به معنی چشم‌پوشی از قربانیان است؟ فیلم از ما نمی‌خواهد یکی از این دو را حذف کنیم. ترسناک‌ترین بخش شاید همین باشد که خشمِ قابل فهم جمع می‌تواند به نهادی بی‌مهار تبدیل شود. «اِم» در این نقطه از تریلر به نقد شیوه قضاوت می‌رسد.

راهنمای تماشا و ارزش بازبینی

«اِم» را با توجه به مسیر صداها ببینید: چه کسی صدایی را می‌شنود که تماشاگر نمی‌بیند؟ چه زمانی شهر به یک گوش بزرگ تبدیل می‌شود؟ فیلم هم الگوی تریلر جنایی مدرن است و هم نقدی بر وسوسه ساده‌سازی شر و واگذاری قضاوت به هیجان جمعی.

پیتر لوره به شخصیت جنایتکار چهره و صدا می‌دهد، ولی فیلم با دیدن او پایان نمی‌یابد. شناخت عامل، مسئله جامعه‌ای را که در طول تعقیب تغییر کرده حل نمی‌کند. این نکته برای روایت جنایی مهم است: افشای نام مجرم می‌تواند آغاز پرسش اخلاقی باشد، نه پایان آن. اگر پس از محاکمه خیابانی فقط بر سر حکم او بحث کنیم، خانواده‌ها، ترس شهر و قدرت جمعیِ بی‌مهار را فراموش کرده‌ایم. لانگ با گسترش میدان دید، اجازه چنین آسودگی‌ای را به تماشاگر نمی‌دهد.

پرسشی برای گفت‌وگو

چه کسی در فیلم حق دارد درباره قاتل داوری کند؟ پلیس، تبهکاران و جمعیت هرکدام منطق خود را دارند، اما هیچ‌یک از آسیبِ خانواده‌ها جدا نیستند. لانگ با برخورد دادن این صداها، تریلر را به بحثی درباره قانون و خشم عمومی بدل می‌کند. پاسخ آسان، بخشی از ناآرامی فیلم را حذف می‌کند.

برای دیدن نسبت‌های تاریخی و فرمی، نقد «آگیره، خشم خدا» و «ققنوس» را هم بخوانید. اطلاعات تکمیلی و زمینه سینمایی را می‌توان در مطالب مؤسسه فیلم بریتانیا بررسی کرد.