نقد و بررسی فیلم «هشت و نیم» (8½)؛ 1963

گویدو، فیلمسازی که قرار است پروژه بزرگی را آغاز کند، ایده و اعتماد لازم برای ساخت آن را از دست داده است. خاطره، خیال، آرزو و فشار تهیه‌کنندگان در ذهن او بی‌وقفه رفت‌وآمد می‌کنند. فلینی بحران خلاقیت را به روایت خود فیلم تبدیل می‌کند؛ هرچه گویدو بیشتر می‌کوشد همه چیز را کنترل کند، مرز واقعیت و نمایش برای او و ما لغزان‌تر می‌شود.

مشخصات فیلم: 8½ | 1963 | کارگردان: فدریکو فلینی | کشور: ایتالیا

کارگردانی، تصویر و صدا

افتتاحیه کابوس‌وار فیلم زبان بصری‌اش را معرفی می‌کند: بدن در فضای بسته گیر می‌افتد و ناگهان خیال راه پرواز باز می‌کند. فیلمبرداری سیاه‌وسفید با حرکت‌های سیال دوربین، چهره‌ها را از جمع بیرون می‌کشد و دوباره در ازدحام فرو می‌برد. طراحی صحنه از هتل درمانی تا سازه عظیم پروژه ناتمام، فشار تولید را محسوس می‌کند. موسیقی روتا به هر تغییر لحن پلی می‌زند، بی‌آنکه پراکندگی ذهنی را پنهان کند.

سازه عظیم فیلمِ ساخته‌نشده، تصویری دقیق از مسئله گویدوست. پروژه هنوز وجود خارجی ندارد، اما جای زیادی اشغال کرده و بر زندگی همه فشار می‌آورد. فلینی با این شیء فیزیکی نشان می‌دهد بحران خلاقیت فقط در ذهن هنرمند نیست؛ قرارداد، بودجه، بازیگر و انتظار دیگران هم در آن سهم دارند. شوخی فیلم با صنعت سینما از همین واقعیت ملموس می‌آید.

نقد؛ فیلم کجا اثر می‌گذارد و کجا جای بحث دارد؟

فیلم نسبت به خودشیفتگی گویدو همدل و منتقد است. زنان زندگی او گاهی در خیال مردانه به نقش‌هایی محدود می‌شوند و اثر این نگاه را نمایش می‌دهد؛ اما تماشاگر امروز حق دارد بپرسد آیا نقد فیلم به اندازه کافی از این تخیل فاصله می‌گیرد. پیچیدگی زمانی و انبوه شخصیت‌ها در دیدار اول گیج‌کننده‌اند. به جای حل کردن همه صحنه‌ها، بهتر است منطق احساس و تکرار تصویرها را دنبال کرد.

بخش‌های خیال‌پردازانه را نباید با برچسب «رؤیا» از تحلیل کنار گذاشت. آنها نشان می‌دهند گویدو چگونه آدم‌ها را دوباره می‌چیند تا با خودش کمتر درگیر شود. هنگامی که خیال نظم دلخواهش را هم از دست می‌دهد، فیلم از خودشیفتگی به امکان پذیرش نقص می‌رسد. این حرکت، اثر را فراتر از اعترافی درباره یک فیلمساز مشهور می‌برد.

آیا همه چیز درباره فلینی است؟

زندگی و کار فیلمساز در «هشت و نیم» به شکل آشکار وارد اثر شده، اما برابر گرفتن گویدو با شخص فلینی خواندن فیلم را محدود می‌کند. شخصیت گاهی مضحک، ترسو و بی‌انصاف است؛ فیلم به همین فاصله برای نقد میل او به کنترل نیاز دارد. خودبازتابی ارزشمند است چون سازوکار ساخت تصویر را موضوع می‌کند، نه چون اجازه می‌دهد هر صحنه را به کلید زندگینامه‌ای ترجمه کنیم.

جمع کردن تکه‌های ناهمساز

روایت میان کودکی، خیال جنسی، جلسه تولید و اضطراب روزمره می‌پرد. آنچه این تکه‌ها را نگه می‌دارد پیوستگی تقویمی نیست؛ بازگشت صداها، چهره‌ها و ترس از داوری است. فلینی از تماشاگر می‌خواهد مانند کسی که خواب خود را به یاد می‌آورد، رابطه تصویرها را بسازد. این آزادی به معنای هرج‌ومرج نیست: هر جابه‌جایی بخشی از فشار بر گویدو را به شکلی تازه بیان می‌کند.

نظم پنهانِ آشفتگی

فیلم مدام میان خاطره، خیال و اکنون می‌پرد، اما سرنخ‌هایی برای همراهی می‌دهد: چهره‌های تکراری، فشار پروژه و میل گویدو به کنترل. در بازبینی، به جای ساخت جدول زمانی کامل، هر بار بپرسید این صحنه چه چیزی را درباره ترس او آشکار می‌کند. چنین روشی اجازه می‌دهد از آزادی فیلم لذت ببریم بی‌آنکه آن را به معمایی با پاسخ واحد تبدیل کنیم. فلینی ذهن را به صورت جریانِ تصویر و صدا می‌سازد.

از سوی دیگر، خودزندگینامه‌ای بودن ظاهری اثر نباید بهانه‌ای برای بخشیدن همه رفتارهای گویدو شود. فیلم میان همدلی با بن‌بست هنرمند و نقد استفاده او از دیگران نوسان دارد. این نوسان در بازنمایی زنان به‌خصوص مهم است؛ بعضی صحنه‌ها تخیل او را افشا می‌کنند و بعضی ممکن است همان تخیل را بازتولید کنند. نقد «هشت و نیم» وقتی جدی است که هر دو امکان را کنار هم نگه دارد.

راهنمای تماشا و ارزش بازبینی

«هشت و نیم» برای فیلمسازان فقط قصه بن‌بست خلاق نیست؛ هشدار درباره تبدیل آدم‌های واقعی به مواد خام پروژه شخصی است. به لحظه‌هایی دقت کنید که گویدو کارگردان صحنه زندگی‌اش می‌شود و کنترل از دستش می‌رود. فیلم با شوخ‌طبعی و اضطراب، پرسش ساختن اثر از دل ناتوانی را باز نگه می‌دارد.

عدد عنوان به آثار پیشین فلینی اشاره می‌کند، اما برای لذت بردن از فیلم لازم نیست حساب کارنامه او را بدانیم. آنچه اهمیت دارد ناتمام بودن: پروژه، رابطه‌ها و تصویر گویدو از خودش همگی در حال ساخت‌اند. فیلم با پذیرش این وضعیت، از طرح هنرمندِ همیشه مسلط فاصله می‌گیرد. شاید همین دلیل باشد که بسیاری فیلمسازان به آن بازمی‌گردند. «هشت و نیم» راهنمای عملی رفع بن‌بست نیست؛ تصویری صادقانه و گاه خودانتقاد از میل به خلق کردن در شرایطی است که هیچ جزء زندگی مرتب سر جای خود نمی‌ایستد.

پرسشی برای گفت‌وگو

آیا ناتوانی گویدو در ساخت فیلم به او حق می‌دهد زندگی دیگران را به صحنه خیال خود تبدیل کند؟ «هشت و نیم» با او همدل است، اما خیال‌پردازی‌هایش را نیز در معرض دید می‌گذارد. پرسش درباره مسئولیت هنرمند، از بحث جذابِ خلاقیت فراتر می‌رود و به رابطه او با آدم‌های واقعی می‌رسد.

برای دیدن نسبت‌های تاریخی و فرمی، نقد «دنباله‌رو» و «رم، شهر بی‌دفاع» را هم بخوانید. اطلاعات تکمیلی و زمینه سینمایی را می‌توان در مطالب مؤسسه فیلم بریتانیا بررسی کرد.