از کجا سینمای آندری تارکوفسکی را شروع کنیم؟ معرفی ۷ فیلم بلند
آندری تارکوفسکی تنها هفت فیلم بلند ساخت، اما هر کدام جایگاه مهمی در تاریخ سینما دارند. این راهنما از «کودکی ایوان» تا «ایثار» را معرفی میکند و برای ورود به سینمای زمانمحور و شاعرانه او یک مسیر تماشای روشن میدهد.
فیلمهای تارکوفسکی معمولاً با صفتهایی مثل شاعرانه، کند و فلسفی توصیف میشوند، اما این برچسبها اگر بدون مثال بمانند چندان کمککننده نیستند. آندری تارکوفسکی فقط هفت فیلم بلند ساخت و همین تعداد محدود، مسیر تماشای آثارش را نسبتاً روشن میکند.
تارکوفسکی چه نوع کارگردانی است؟
تارکوفسکی به زمان در سینما اهمیت بنیادی میداد. بهجای آنکه تدوین را ابزار اصلی شکلدادن تجربه بداند، تلاش میکرد زمان را درون نما ثبت کند. نتیجه، پلانهای بلند، حرکت آرام دوربین و توجه زیاد به آب، باد، آتش، باران و بافت مکان است.
اما فیلمهایش فقط تمرین فرمی نیستند. شخصیتها معمولاً با ایمان، مسئولیت، خاطره، گناه، هنر و معنای زندگی درگیرند.
۱. کودکی ایوان
Ivan's Childhood داستان پسری است که در جنگ جهانی دوم بهعنوان دیدهبان فعالیت میکند. فیلم بین واقعیت خشن جنگ و رؤیاهای کودکانه حرکت میکند. بسیاری از عناصر بعدی سینمای تارکوفسکی همینجا دیده میشوند: آب، درخت، خواب، خاطره و تضاد میان طبیعت و ویرانی انسانی.
۲. آندری روبلف
Andrei Rublev فیلمی تاریخی درباره شمایلنگار روس است، اما زندگینامهای معمول نیست. ساختار اپیزودیک آن بیشتر درباره هنرمند در برابر خشونت، قدرت و سکوت است.
بخش مشهور ساخت ناقوس نمونهای عالی از درام فرایند است: ما با شخصیت همراه میشویم چون کار دشوار و خطرناک را قدمبهقدم میبینیم.
۳. سولاریس
Solaris اقتباسی از رمان استانیسلاو لم است. روانشناسی به ایستگاه فضایی فرستاده میشود و با پدیدهای مواجه میشود که خاطرات و احساس گناه را به شکل مادی بازمیگرداند.
اگر علمیتخیلی را فقط ژانر فناوری بدانید، سولاریس غافلگیرکننده است. موضوع اصلی فیلم فضا نیست؛ حافظه، سوگ و امکان شناخت دیگری است.
تحلیل مفصل را در سولاریس تارکوفسکی؛ علمیتخیلی درباره حافظه بخوانید.
۴. آینه
Mirror شخصیترین و از نظر روایت خطی، دشوارترین فیلم تارکوفسکی است. خاطرات کودکی، مادر، جنگ، خانه و زمان حال بدون مرز روشن در هم میروند.
فیلم نشان میدهد حافظه مثل آرشیو منظم کار نمیکند. یک صدا، شیء یا حرکت میتواند زمانهای مختلف را کنار هم قرار دهد.
برای بررسی این روش، مقاله آینه، نوستالژیا و ایثار را ببینید.
۵. استاکر
در Stalker سه مرد وارد منطقهای ممنوعه به نام «زون» میشوند تا به اتاقی برسند که گفته میشود عمیقترین آرزوی انسان را برآورده میکند. اما فیلم بهتدریج از سفر فیزیکی به آزمون روانی و اخلاقی تبدیل میشود.
استاکر یکی از بهترین شروعها برای تارکوفسکی است، چون داستان هدف روشنی دارد و در عین حال تمام ویژگیهای سبک او را نشان میدهد.
در تحلیل استاکر به میزانسن، صدا و طراحی زون پرداختهایم.
۶. نوستالژیا
Nostalghia در ایتالیا ساخته شد و درباره نویسنده روسی است که برای پژوهش سفر کرده، اما دلتنگی و بیگانگی او را درگیر میکند. معماری، آب و مه تبدیل به امتداد ذهن شخصیت میشوند.
یکی از مهمترین درسهای فیلم این است که لوکیشن فقط محل رویداد نیست؛ میتواند حالت روانی بسازد.
۷. ایثار
The Sacrifice آخرین فیلم تارکوفسکی است و در سوئد ساخته شد. یک بحران جهانی، مردی را وادار میکند برای نجات خانواده و جهان وعدهای افراطی بدهد.
فیلم درباره ایمان، ترس و مسئولیت است و با نماهای بلند پیچیده و طراحی میزانسن دقیق، جمعبندی مناسبی از دغدغههای کارگردان به شمار میآید.
چه ترتیبی برای تماشا مناسب است؟
اگر اولین بار است که تارکوفسکی میبینید:
- Stalker
- Solaris
- Ivan's Childhood
- Andrei Rublev
- Mirror
- Nostalghia
- The Sacrifice
این ترتیب از آثاری با هدف روایی روشنتر شروع میکند و به فیلمهای شخصیتر میرسد.
پنج درس فیلمسازی از تارکوفسکی
زمان را فقط با کات کنترل نکنید
حرکت بازیگر، تغییر نور، ورود صدا یا تغییر عمق قاب میتواند داخل یک پلان ریتم بسازد.
طبیعت را بخشی از طراحی صحنه بدانید
آب، باد، آتش و گلولای در آثار او تزئین نیستند. آنها فضا را زنده و شخصیت را آسیبپذیر میکنند.
رؤیا را شبیه کلیپ نسازید
تارکوفسکی اغلب رؤیا را با همان جدیت واقعیت فیلمبرداری میکند. تفاوت از منطق تصویر و اتصالها میآید، نه لزوماً افکتهای آشکار.
صدا میتواند فضای خارج قاب بسازد
صدای قطار، آب، فلز یا موسیقی بدون نشاندادن منبع، جهان را از قاب بزرگتر میکند.
ابهام باید تجربه بسازد
فیلم شاید پاسخ صریح ندهد، اما مسیر شخصیت، فضا و تنش باید آنقدر دقیق باشد که ابهام به بینظمی تبدیل نشود.
جمعبندی
سینمای تارکوفسکی زمانی بهتر دیده میشود که بهجای انتظار «اتفاق زیاد»، به زمان، بافت، صدا و حرکت توجه کنیم. هفت فیلم او یک مسیر منسجم از جنگ و هنر تا حافظه، ایمان و مسئولیت میسازند.
برای اطلاعات نسخههای مرمتشده و مجموعه آثار، صفحه Andrei Tarkovsky در Criterion را ببینید.
هنگام تماشا به چه چیزهایی دقت کنیم؟
برای بار اول لازم نیست دنبال «حلکردن» نمادها باشید. بهتر است به سه چیز توجه کنید: مدت هر نما، رابطه صدا با تصویر و نحوه تغییر فضا با حضور عناصر طبیعی. در بار دوم میتوانید اتصال رؤیاها، خاطرات و اشیای تکرارشونده را دقیقتر بررسی کنید. این روش کمک میکند ریتم کند فیلمها به تجربهای فعال تبدیل شود، نه آزمون صبر.
همچنین تفاوت هر فیلم را جدی بگیرید. «کودکی ایوان» به جنگ نزدیکتر است، «آندری روبلف» به مسئله هنرمند، «سولاریس» و «استاکر» به قالب علمیتخیلی، و سه اثر پایانی به حافظه، غربت و ایمان. دیدن این تفاوتها باعث میشود واژه «تارکوفسکیوار» را فقط معادل پلان بلند و باران ندانیم.
پرسشهای متداول
تارکوفسکی چند فیلم بلند ساخته است؟
او هفت فیلم بلند کارگردانی کرد: کودکی ایوان، آندری روبلف، سولاریس، آینه، استاکر، نوستالژیا و ایثار.
بهترین فیلم برای شروع تارکوفسکی چیست؟
استاکر و سولاریس برای بسیاری شروعهای مناسبتری هستند؛ آینه شخصیتر و ساختارش آزادتر است.
چرا فیلمهای تارکوفسکی کند هستند؟
نماهای بلند و ریتم آهسته بخشی از روش او برای تبدیل زمان، فضا و توجه تماشاگر به عناصر اصلی تجربه فیلماند.
