از کجا سینمای عباس کیارستمی را شروع کنیم؟ راهنمای فیلم‌های مهم

عباس کیارستمی یکی از مهم‌ترین فیلمسازان سینمای ایران است، اما ورود به فیلم‌های او برای کسی که تازه می‌خواهد شروع کند همیشه ساده نیست. بخشی از آثارش درباره کودکان است، بخشی مرز مستند و داستانی را پاک می‌کند و بخشی دیگر تقریباً تمام درام را به گفت‌وگو، جاده، انتظار و نگاه تبدیل می‌کند. این راهنما به‌جای رتبه‌بندی، چند مسیر تماشا پیشنهاد می‌کند تا بسته به علاقه خودتان از نقطه مناسب وارد شوید.

اگر اولین بار است کیارستمی می‌بینید، از کجا شروع کنید؟

برای شروع سه انتخاب روشن وجود دارد.

خانه دوست کجاست؟ برای کسی مناسب است که می‌خواهد با سادگی روایی، بازیگر غیرحرفه‌ای و جهان کودکان در سینمای کیارستمی آشنا شود. داستان یک پسر بچه است که دفتر مشق همکلاسی‌اش را اشتباهی برداشته و برای برگرداندن آن راه می‌افتد. همین خط داستانی کوچک به سفری درباره مسئولیت، دوستی و نگاه کودک به قواعد بزرگسالان تبدیل می‌شود.

کلوزآپ انتخاب بهتری برای تماشاگر علاقه‌مند به سینمای مدرن است. فیلم از پرونده واقعی مردی به نام حسین سبزیان استفاده می‌کند که خودش را جای محسن مخملباف جا زده بود. کیارستمی آدم‌های واقعی ماجرا را دوباره مقابل دوربین می‌آورد تا مرز بازسازی، مستند و اعتراف را محو کند. برای تحلیل دقیق‌تر، مقاله کلوزآپ را بخوانید.

طعم گیلاس مناسب کسانی است که با ریتم آرام مسئله‌ای ندارند. فیلم بیشتر زمانش را در خودرو و جاده‌های حاشیه تهران می‌گذراند و از طریق گفت‌وگو درباره مرگ، انتخاب و ادامه‌دادن زندگی پیش می‌رود. تحلیل طعم گیلاس مسیر دیدن این فیلم را روشن‌تر می‌کند.

دوره‌های مهم سینمای عباس کیارستمی

می‌توان آثار کیارستمی را به‌صورت ساده در چند دوره دید.

این تقسیم‌بندی قطعی نیست؛ بسیاری از ویژگی‌ها در چند دوره تکرار می‌شوند.

سه‌گانه کوکر را چگونه ببینیم؟

سه فیلمی که منتقدان به نام سه‌گانه کوکر می‌شناسند، بهتر است به‌ترتیب دیده شوند:

1. خانه دوست کجاست؟؛ یک داستان ساده درباره کودکی و مسئولیت.
2. زندگی و دیگر هیچ؛ فیلمسازی که بعد از زلزله به منطقه برمی‌گردد تا از سرنوشت بازیگران فیلم قبلی باخبر شود.
3. زیر درختان زیتون؛ فیلمی که سراغ پشت‌صحنه و رابطه میان بازیگران فیلم دوم می‌رود.

هر فیلم، واقعیت فیلم قبلی را از فاصله‌ای تازه نگاه می‌کند. نتیجه فقط یک ترفند متاسینمایی نیست؛ ما می‌بینیم که یک واقعه واقعی، یک فیلم و ساختن همان فیلم چگونه روی هم سوار می‌شوند. در راهنمای سه‌گانه کوکر این ساختار را جزئی‌تر بررسی کرده‌ایم.

کلوزآپ چرا تا این اندازه مهم است؟

در کلوزآپ، دوربین فقط ثبت‌کننده نیست. حضور فیلمساز خودش مسیر ماجرا را تغییر می‌دهد. جلسه دادگاه واقعی ثبت می‌شود، اما بخش‌هایی از اتفاق گذشته با حضور همان آدم‌ها بازسازی می‌شود.

برای فیلمساز، نکته جذاب این است که کیارستمی به‌جای پنهان‌کردن سازوکار فیلم، آن را در مرکز اثر قرار می‌دهد. سؤال این نیست که «کدام بخش کاملاً واقعی است؟» بلکه این است که چرا آدم‌ها حاضرند نقش خودشان را دوباره اجرا کنند و این اجرا چه چیزی درباره آن‌ها آشکار می‌کند.

طعم گیلاس؛ حذف به‌جای توضیح

طعم گیلاس مثال خوبی برای فهم روش حذف در کار کیارستمی است. ما تقریباً هیچ گذشته دقیقی از آقای بدیعی نمی‌دانیم. فیلم توضیح نمی‌دهد چرا او به این نقطه رسیده است. به‌جای فلش‌بک و روان‌شناسی مستقیم، دوربین در زمان حال می‌ماند.

این انتخاب باعث می‌شود تماشاگر مجبور شود به رفتار، سکوت، فضا و گفت‌وگو توجه کند. فیلم در سال ۱۹۹۷ نخل طلای کن را به‌طور مشترک دریافت کرد و به یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار کیارستمی تبدیل شد. صفحه Criterion درباره Taste of Cherry اطلاعات فیلم و مطالب تکمیلی را گرد آورده است.

باد ما را خواهد برد و هنر انتظار

در باد ما را خواهد برد، گروهی از تهران به روستایی در کردستان می‌روند. شخصیت اصلی منتظر اتفاقی است که مدام عقب می‌افتد. همین تعویق، ساختار فیلم را می‌سازد.

بسیاری از شخصیت‌ها اصلاً در قاب دیده نمی‌شوند و فقط صدای آن‌ها شنیده می‌شود. در نتیجه فضای خارج از قاب به‌اندازه تصویر اهمیت پیدا می‌کند. این روش برای فیلمسازی کم‌هزینه درس مهمی دارد: لازم نیست همه چیز را نشان دهید تا حضورش حس شود.

کپی برابر اصل؛ وقتی هویت رابطه تغییر می‌کند

کپی برابر اصل در ایتالیا ساخته شد و از نظر زبان، بازیگران و فضای تولید با آثار ایرانی کیارستمی تفاوت دارد، اما علاقه او به حقیقت، نقش‌ بازی‌کردن و ابهام همچنان پابرجاست.

یک مرد و زن در طول یک روز با هم صحبت می‌کنند و رابطه‌شان به‌تدریج طوری تغییر می‌کند که نمی‌توان با قطعیت گفت از ابتدا چه نسبتی با هم داشته‌اند. فیلم از سؤال درباره اصل و کپی در هنر به سؤال مشابهی درباره رابطه انسانی می‌رسد.

از کیارستمی چه چیزی برای فیلمسازی یاد بگیریم؟

سه درس کاربردی را می‌شود مستقیم از کار او استخراج کرد.

اول، داستان کوچک الزاماً فیلم کوچک نمی‌سازد. یک دفتر مشق، یک سفر با ماشین یا یک گفت‌وگو می‌تواند حامل موضوعی بزرگ باشد.

دوم، لوکیشن فقط پس‌زمینه نیست. جاده، روستا، تپه و خودرو در فیلم‌های کیارستمی بخشی از ساختار روایت‌اند.

سوم، ابهام با گنگ‌بودن فرق دارد. کیارستمی اطلاعات را حذف می‌کند، اما رفتارها و موقعیت را دقیق نگه می‌دارد. تماشاگر فضای کافی برای تفسیر دارد، ولی فیلم بی‌ساختار نیست.

مسیر پیشنهادی تماشا

اگر فقط پنج فیلم فرصت دارید، این مسیر تصویر مناسبی از تنوع سینمای او می‌دهد:

1. خانه دوست کجاست؟
2. کلوزآپ
3. زیر درختان زیتون
4. طعم گیلاس
5. کپی برابر اصل

اگر بعد از این‌ها علاقه‌مند شدید، سراغ مسافر، زندگی و دیگر هیچ، باد ما را خواهد برد، ده و 24 Frames بروید.

فهرست گسترده‌تری از آثار او در مجموعه عباس کیارستمی در Criterion دیده می‌شود.

جمع‌بندی

سینمای عباس کیارستمی از یک سبک ثابت ساخته نشده است. او از فیلم کودک تا مستند، از بازسازی واقعیت تا آثار مینیمال و تجربه‌های بین‌المللی حرکت کرده، اما چند سؤال در اغلب آثارش باقی مانده‌اند: چطور واقعیت را می‌بینیم؟ حضور دوربین چه چیزی را تغییر می‌دهد؟ و چه مقدار از یک داستان را باید نشان داد؟

بهترین راه برای شناخت او، دیدن چند فیلم متفاوت و مقایسه فرم آن‌هاست، نه تلاش برای پیدا کردن یک تعریف واحد از «سبک کیارستمی».