کلوزآپ کیارستمی؛ واقعیت، جعل و رؤیای فیلمسازشدن

کلوزآپ کیارستمی یکی از روشن‌ترین نمونه‌های سینمایی است که از ما می‌خواهد درباره مرز واقعیت و بازسازی دوباره فکر کنیم. فیلم بر اساس ماجرای واقعی حسین سبزیان ساخته شده؛ مردی علاقه‌مند به سینما که خود را به خانواده‌ای به‌عنوان محسن مخملباف معرفی کرد. عباس کیارستمی بعد از شنیدن ماجرا وارد پرونده شد و به‌جای ساخت یک درام معمولی، خود آدم‌های واقعی را جلوی دوربین آورد.

کلوزآپ کیارستمی چه داستانی دارد؟

در سطح ساده، فیلم درباره یک جعل هویت است. سبزیان وارد زندگی خانواده‌ای می‌شود و وانمود می‌کند فیلمساز شناخته‌شده‌ای است. ماجرا فاش می‌شود و او به دادگاه می‌رود.

اما کلوزآپ خیلی زود از سؤال «چه اتفاقی افتاد؟» عبور می‌کند و به سؤال‌های پیچیده‌تری می‌رسد:

• چرا سبزیان می‌خواست مخملباف باشد؟
• خانواده چرا داستان او را پذیرفت؟
• دوربین کیارستمی چه تغییری در رفتار آدم‌ها ایجاد می‌کند؟
• وقتی آدم‌های واقعی نقش گذشته خودشان را بازی می‌کنند، با مستند روبه‌رو هستیم یا داستان؟

این پرسش‌ها فیلم را فراتر از بازسازی یک پرونده می‌برند.

ساختار فیلم چطور کار می‌کند؟

کیارستمی از چند نوع ماده تصویری استفاده می‌کند.

بخش‌هایی از دادگاه، ثبت مستقیم رویداد واقعی‌اند. دوربین در جلسه حاضر است و گفت‌وگوها را ضبط می‌کند.

بخش‌هایی دیگر بازسازی‌اند. اعضای همان خانواده و خود سبزیان موقعیت‌هایی را که پیش‌تر رخ داده دوباره اجرا می‌کنند.

در نتیجه فیلم هیچ‌وقت یک مرز ساده میان «واقعی» و «ساختگی» نمی‌گذارد. حتی ثبت دادگاه هم تحت تأثیر حضور دوربین است؛ آدم‌ها می‌دانند دیده می‌شوند.

صفحه Criterion درباره Close-Up فیلم را یک ترکیب داستانی-مستند معرفی می‌کند و اطلاعات تولید و نسخه مرمت‌شده را در اختیار می‌گذارد.

چرا انتخاب بازیگران واقعی مهم است؟

اگر کیارستمی بازیگران حرفه‌ای را برای نقش سبزیان و خانواده انتخاب می‌کرد، نتیجه احتمالاً یک فیلم زندگینامه‌ای یا درام دادگاهی می‌شد. اما حضور خود آدم‌ها کیفیت دیگری ایجاد می‌کند.

آن‌ها همزمان سه نقش دارند:

1. شخصیت واقعی در پرونده.
2. بازیگر در بازسازی گذشته.
3. فردی که حالا نسبت به گذشته‌اش آگاهی تازه‌ای دارد.

این سه لایه روی هم قرار می‌گیرند. وقتی سبزیان چیزی درباره علاقه‌اش به سینما می‌گوید، مشخص نیست فقط در حال توضیح گذشته است یا دارد از فرصت حضور مقابل دوربین هم استفاده می‌کند.

سینما برای سبزیان چه معنایی دارد؟

فیلم سبزیان را فقط یک فریبکار نشان نمی‌دهد. علاقه او به سینما بخشی از نیازش به هویت و احترام است.

او از طریق نام یک فیلمساز برای مدتی جایگاه اجتماعی دیگری به دست می‌آورد. خانواده به حرفش گوش می‌دهند، او می‌تواند درباره هنر حرف بزند و تصور کند بخشی از فرایند فیلمسازی است.

کیارستمی این میل را مسخره نمی‌کند. دوربین به او فرصت می‌دهد توضیح دهد چرا سینما برایش مهم است. همین احترام به شخصیت باعث می‌شود فیلم از قضاوت سریع فاصله بگیرد.

فیلم درباره خود فیلمسازی هم هست

کلوزآپ فقط درباره سبزیان نیست؛ درباره قدرت فیلمساز هم هست.

کیارستمی اجازه می‌گیرد وارد دادگاه شود، سؤال می‌پرسد، ترتیب بازسازی را تعیین می‌کند و در پایان روی شکل دیدن ماجرا اثر می‌گذارد. فیلم این قدرت را پنهان نمی‌کند.

برای همین تماشاگر باید همیشه به حضور پشت دوربین فکر کند. چه کسی سؤال می‌پرسد؟ چه کسی تصمیم می‌گیرد کدام لحظه ثبت شود؟ چه کسی تدوین می‌کند؟

این نگاه با بخش بزرگی از سینمای کیارستمی ارتباط دارد. در راهنمای فیلم‌های عباس کیارستمی می‌توانید مسیر این علاقه به واقعیت و اجرا را در آثار دیگر دنبال کنید.

کلوزآپ از نظر تصویری چه ویژگی دارد؟

فیلم دنبال تصاویر نمایشی و پرزرق‌وبرق نیست. در بسیاری از صحنه‌ها قاب کاربردی و مشاهده‌گر است.

در دادگاه، اهمیت اصلی با چهره و صدای افراد است. کیفیت خام‌تر تصویر هم به حس ثبت یک واقعه واقعی کمک می‌کند.

در بازسازی‌ها، میزانسن کنترل‌شده‌تر می‌شود، اما فیلم تلاش نمی‌کند تفاوت دو بخش را به شکل واضح علامت‌گذاری کند. همین پیوستگی باعث می‌شود تماشاگر مدام درباره وضعیت تصویر شک کند.

صدا چرا اهمیت دارد؟

یکی از لحظه‌های مهم فیلم نشان می‌دهد که حتی نقص فنی می‌تواند بخشی از تجربه اثر شود. در سکانس پایانی، مشکل در ضبط صدا به‌جای اینکه کاملاً پنهان شود، در فیلم باقی می‌ماند.

این اتفاق با مضمون کلوزآپ هماهنگ است: واقعیت تولید فیلم هم وارد خود اثر می‌شود.

برای فیلمساز جوان، این به معنی بی‌اهمیت‌بودن کیفیت فنی نیست. نکته این است که گاهی محدودیت یا نقص، اگر با منطق فیلم همسو باشد، می‌تواند بخشی از بیان اثر شود.

از کلوزآپ چه چیزی یاد بگیریم؟

کلوزآپ را کنار چه فیلم‌هایی ببینیم؟

بعد از کلوزآپ، زیر درختان زیتون انتخاب مناسبی است، چون آن فیلم هم ساخت یک فیلم و زندگی آدم‌های جلوی دوربین را روی هم قرار می‌دهد. راهنمای سه‌گانه کوکر این پیوند را توضیح می‌دهد.

همچنین می‌توان کلوزآپ را در کنار فیلم‌هایی دید که از بازسازی مستند، بازیگر غیرحرفه‌ای یا حضور خود فیلمساز استفاده می‌کنند. مهم‌تر از شباهت ظاهری، توجه به اخلاق رابطه میان دوربین و سوژه است.

جمع‌بندی

کلوزآپ به این دلیل ماندگار شده که یک ترفند فرمی ساده ندارد. فیلم همزمان درباره جعل هویت، میل به سینما، طبقه اجتماعی، دیده‌شدن و قدرت فیلمساز است.

کیارستمی واقعیت را ثبت نمی‌کند تا بگوید دوربین بی‌طرف است. برعکس، نشان می‌دهد از لحظه‌ای که دوربین وارد یک موقعیت می‌شود، واقعیت شکل تازه‌ای پیدا می‌کند.