نقد و بررسی فیلم «قاعده بازی» (The Rules of the Game)؛ 1939

در مهمانی اشرافی یک عمارت، رابطه‌های عاطفی و نقش‌های اجتماعی چنان در هم می‌روند که هیچ‌کس نمی‌تواند بی‌پرده حرف بزند. رنوار ماجرای خیانت و سوءتفاهم را به آزمونی برای یک طبقه تبدیل می‌کند: همه قانون بازی را می‌دانند و همه با حفظ ظاهر آن را زیر پا می‌گذارند. فیلم پیش از جنگ جهانی دوم ساخته شد، اما تلخی‌اش از تاریخ‌گذاری فراتر می‌رود.

مشخصات فیلم: The Rules of the Game | 1939 | کارگردان: ژان رنوار | کشور: فرانسه

کارگردانی، تصویر و صدا

میزانسن رنوار به تماشاگر اجازه نمی‌دهد فقط یک نفر را دنبال کند. آدم‌ها از عمق قاب وارد می‌شوند، پشت درها ناپدید می‌شوند و در پیش‌زمینه و پس‌زمینه هم‌زمان تصمیم می‌گیرند. حرکت دوربین و عمق میدان، روابط قدرت را بدون خطابه توضیح می‌دهند. سکانس‌های شکار و جشن، دو شکل یک رفتارند: خشونت وقتی در لباس تفریح و تشریفات ظاهر شود، پذیرش آن برای جمع آسان‌تر است.

در صحنه‌های عمارت، درها تقریباً مثل ابزار تدوین عمل می‌کنند: با باز شدن هرکدام، اطلاعاتی به کسی می‌رسد یا از او پنهان می‌ماند. رنوار با این جغرافیای دقیق، سوءتفاهم را به شوخی تصادفی محدود نمی‌کند. شخصیت‌ها آنچه را می‌دانند بر اساس جایگاه خود به کار می‌برند و از پیامد جمعی رفتارشان شانه خالی می‌کنند.

نقد؛ فیلم کجا اثر می‌گذارد و کجا جای بحث دارد؟

کمدی فیلم به شکل حساب‌شده‌ای ناراحت‌کننده است. حتی شخصیت‌های دوست‌داشتنی در لحظه‌ای به آسایش خود وفادارتر از حقیقت‌اند؛ از سوی دیگر، رنوار کسی را به قربانی یا هیولای مطلق تقلیل نمی‌دهد. تراکم شخصیت‌ها و جابه‌جایی سریع لحن ممکن است در تماشای اول گیج‌کننده باشد. بهتر است به جای حفظ کردن نام‌ها، مسیر نگاه‌ها، درها و اتحادهای موقت را دنبال کرد. فیلم با هر بار دیدن، نقشه تازه‌ای از همان فضا نشان می‌دهد.

برای فهم فیلم بهتر است به خدمتکاران همان اندازه توجه کنیم که به اشراف. روابط طبقه پایین نسخه کوچک‌تر همان بازی قدرت است، اما فرصت‌ها و بهای خطا برای دو گروه برابر نیست. رنوار با کنار هم گذاشتن این دو سطح، ادعای تمدن و ظرافت طبقه بالا را از درون صحنه نقد می‌کند، نه با یک سخنرانی سیاسی.

کمدی‌ای که جای امن ندارد

رنوار از سنت نمایش‌های درهم‌تنیده عاشقانه استفاده می‌کند، اما هرچه سوءتفاهم‌ها بیشتر می‌شود، امکان خندیدن بی‌هزینه کمتر می‌ماند. تماشاگر مدام اطلاعاتی دارد که یکی از شخصیت‌ها ندارد و شاید انتظار دارد این برتری به حل بحران کمک کند. فیلم این انتظار را برمی‌گرداند: دانستنِ تماشاگر نیز مسئولیت شخصیت‌ها را جبران نمی‌کند. طنز وقتی تلخ می‌شود که همه راه حفظ آبرو را خوب می‌شناسند، ولی هیچ‌کس برای حفاظت از دیگری همان سرعت عمل را ندارد.

شکل اجتماعی یک فاجعه

در فیلم حادثه صرفاً نتیجه اشتباه یک نفر نیست. مجموعه‌ای از قراردادها، میل‌ها، دروغ‌های کوچک و نابرابری موقعیت، شرایط آن را می‌سازند. به همین دلیل رنوار صحنه‌ها را از یک چهره جدا نمی‌کند و اجازه می‌دهد چند مسیر کنش در یک قاب دیده شود. این شیوه برای فیلمسازی امروز هم آموزنده است: نقد یک جامعه لازم نیست با شخصیتِ سخنگو بیان شود؛ می‌توان روابط و راه‌های عبور آدم‌ها از کنار هم را طوری طراحی کرد که ساختار خودش حرف بزند.

نقشه‌ای برای دیدن دوباره

بار اول شاید پیگیری نام و رابطه همه شخصیت‌ها دشوار باشد. در بازبینی، یک سکانس مهمانی را تنها از نظر ورود و خروج آدم‌ها بررسی کنید. رنوار اطلاعات را با مسیر بدن‌ها جابه‌جا می‌کند؛ حرفی که در پیش‌زمینه گفته می‌شود ممکن است برای کسی در عمق قاب پیامد داشته باشد. این طراحی نشان می‌دهد میزانسنِ شلوغ الزاماً آشفتگی نیست. هر در و راهرو درام را هدایت می‌کند.

سؤال انتقادی دیگر، رابطه خنده و نابرابری است. آیا همه شخصیت‌ها برای خطای مشابه بهای مشابهی می‌دهند؟ خدمتکاران می‌توانند همان بازی‌های عاشقانه را داشته باشند، ولی ابزار حفظ آبرو و قدرت تصمیم‌گیری‌شان یکسان نیست. اگر فقط به ظرافت طنز اشراف نگاه کنیم، این اختلاف از دست می‌رود. رنوار در بهترین لحظه‌ها اجازه می‌دهد کمدیِ آداب اجتماعی به نقد سازوکار طبقاتی تبدیل شود، بدون آنکه جذابیت شخصیت‌ها را کاملاً از بین ببرد.

راهنمای تماشا و ارزش بازبینی

اگر به کارگردانی جمعی و طراحی حرکت بازیگران علاقه دارید، «قاعده بازی» کلاس درس است. صحنه‌ها را یک بار برای قصه و بار دیگر برای آنچه هم‌زمان در حاشیه قاب رخ می‌دهد ببینید. طنز آن خنده‌ای آسوده فراهم نمی‌کند؛ درست وقتی خیال می‌کنیم تشریفات بی‌خطرند، اثر نشان می‌دهد قواعد نانوشته چگونه مسئولیت فردی را پنهان می‌کنند.

عنوان «قاعده بازی» پرسشی درباره کسانی است که قانون را می‌سازند و کسانی که ناچارند آن را یاد بگیرند. قاعده‌ها در فیلم نوشته نشده‌اند، اما تخطی از آنها پیامد دارد. اشراف می‌توانند خطا را به شوخی یا سوءتفاهم تبدیل کنند؛ دیگران چنین آزادی‌ای ندارند. رنوار با دوربینی که همه را در یک فضا نگه می‌دارد، برابری ظاهری آنان را نشان می‌دهد و با پیامدهای متفاوت، نابرابری واقعی را آشکار می‌کند. فیلم را می‌توان بارها برای یافتن همین فاصله میان ظاهرِ بازی و هزینه بیرون آن دید.

پرسشی برای گفت‌وگو

اگر مهمانی را از نگاه خدمتکاران روایت می‌کردیم، کدام صحنه‌ها هنوز خنده‌دار می‌ماندند؟ رنوار پاسخ را آماده نمی‌گذارد و با حرکت دوربین امکان ساخت این روایت دوم را فراهم می‌کند. چنین تمرینی نشان می‌دهد زاویه دید چگونه معنای یک کمدی ظاهراً مشترک را دگرگون می‌سازد.

برای دیدن نسبت‌های تاریخی و فرمی، نقد «توهم بزرگ» و «اَملی» را هم بخوانید. اطلاعات تکمیلی و زمینه سینمایی را می‌توان در مطالب مؤسسه فیلم بریتانیا بررسی کرد.