نقد و بررسی فیلم «توهم بزرگ» (Grand Illusion)؛ 1937

افسران فرانسوی در اردوگاه اسیران جنگ جهانی اول برای فرار نقشه می‌کشند، اما پرسش اصلی رنوار فراتر از موفقیت نقشه است: کدام پیوندها از مرزهای ملی محکم‌ترند؟ رابطه افسر اشراف‌زاده فرانسوی با فرمانده آلمانی، و دوستی او با همراهی از طبقه‌ای دیگر، در یک فضای محدود خطوط طبقاتی و تاریخی اروپا را عیان می‌کند.

مشخصات فیلم: Grand Illusion | 1937 | کارگردان: ژان رنوار | کشور: فرانسه

کارگردانی، تصویر و صدا

رنوار از تعلیق زندان استفاده می‌کند، اما به قهرمان‌سازی نظامی علاقه ندارد. دوربین به گفت‌وگو، غذا خوردن و انتظار کشیدن همان اندازه زمان می‌دهد که به طرح فرار. جزئیات روزمره باعث می‌شوند زندان به جامعه‌ای کوچک تبدیل شود؛ زبانی که آدم‌ها با هم به کار می‌برند، گاهی بیشتر از یونیفرمشان درباره تعلق آنها می‌گوید. فیلم با جابه‌جا شدن میان جمع و لحظه‌های دونفره، ایده همبستگی را در رفتار می‌آزماید.

وقتی شخصیت‌ها لباس نقش دیگری را می‌پوشند یا به زبانی غیر از زبان مادری حرف می‌زنند، فیلم نشان می‌دهد هویت ملی و جنسیتی تا چه اندازه با اجرا و قرارداد اجتماعی گره خورده است. این بازی‌ها ابتدا راهی برای تحمل زندان‌اند، اما به تدریج راهی برای شناخت فاصله میان آدم‌ها می‌شوند. رنوار طنز را از دل همان وضعیتی بیرون می‌کشد که خطر واقعی دارد.

نقد؛ فیلم کجا اثر می‌گذارد و کجا جای بحث دارد؟

انسان‌گرایی فیلم به معنای انکار جنگ نیست. رنوار می‌داند ادب و نجابت فردی ساختار خشونت را متوقف نمی‌کند و تفاهم میان دو اشراف‌زاده ممکن است برای نسل بعد دیگر معنایی نداشته باشد. این دوگانگی، عنوان فیلم را به پرسشی باز بدل می‌کند. ریتم آرام و دیالوگ‌محور آن برای دوستداران اکشن جنگی شاید کم‌حادثه باشد؛ در عوض هر مکث، ارزش اخلاقی یک انتخاب کوچک را روشن‌تر می‌کند.

در قیاس با «قاعده بازی»، اینجا هنوز امکان گفت‌وگو و وفاداری میان طبقات و ملت‌ها آزموده می‌شود؛ فیلم بعدی رنوار به اعتماد به تشریفات جمعی بدبین‌تر است. دیدن این دو کنار هم، تغییر نگاه یک فیلمساز به اروپایی را نشان می‌دهد که در فاصله کوتاهی به سوی جنگی دیگر رفت.

چرا عنوان، ساده نیست؟

«توهم» می‌تواند خیال پایان یافتن جنگ، باور به دوام طبقه اشراف یا امید به همبستگی آسان میان ملت‌ها باشد. فیلم هیچ‌یک را با یک جمله قطعی انتخاب نمی‌کند. شخصیت‌ها در لحظه‌هایی واقعاً به یکدیگر نزدیک می‌شوند، اما نظام جنگ و تغییر تاریخی بزرگ‌تر از محبت فردی باقی می‌ماند. اگر اثر را فقط پیام صلح‌طلبی خوش‌بینانه بخوانیم، اندوهی را از دست می‌دهیم که در برخورد دو افسر متعلق به جهانی رو به افول وجود دارد.

زنان و خانه بیرون از اردوگاه

بخش‌هایی که از ساختار زندان فاصله می‌گیرند، زبان فیلم را نیز آرام‌تر می‌کنند. رابطه با زنی آلمانی در فضایی خانگی، امکان ارتباطی بیرون از دستور نظامی را نشان می‌دهد؛ اما مانع زبان و آینده نامطمئن فوراً ناپدید نمی‌شوند. رنوار از این مکث برای یادآوری زندگی عادی استفاده می‌کند، نه برای پاک کردن هزینه جنگ با پایان رمانتیک. توجه به این تغییر فضا کمک می‌کند بفهمیم چرا فیلم به جای پیروزی، بر شکنندگی یک فرصت انسانی مکث می‌کند.

فرار، اما از چه چیزی؟

نقشه‌های فرار لایه آشکار داستان‌اند. در لایه دیگر، شخصیت‌ها می‌کوشند از نقش‌هایی بیرون بروند که طبقه، ارتش و ملیت برایشان ساخته است. افسر اشرافی می‌تواند با دشمن هم‌طبقه‌اش زبان مشترک پیدا کند، اما با همراه خود نیز فاصله‌ای تاریخی دارد. فیلم به جای پاک کردن این تناقض، آن را در رفتار و گفت‌وگو نگه می‌دارد. این دقت سبب می‌شود لحظه‌های همدلی بیش از شعار ارزش پیدا کنند.

برای تماشای دوباره، به اشیای مشترک و آیین‌های کوچک توجه کنید: غذا، لباس، آواز و بازی. هرکدام موقتاً خطی را از میان برمی‌دارند، اما هیچ‌کدام مرزهای مادی و سیاسی را به تنهایی حذف نمی‌کنند. رنوار امید را در مقیاس رفتار فردی می‌سنجد و محدودیتش را در مقیاس تاریخ می‌بیند. از همین رو فیلم ضدجنگ او، با وجود لحن انسانی، از نظر احساسی ساده و خوش‌پایان نیست.

راهنمای تماشا و ارزش بازبینی

«توهم بزرگ» را برای دیدن چهره انسان پشت تقسیم‌بندی‌های سیاسی ببینید، بی‌آنکه آن تقسیم‌بندی‌ها را فراموش کنید. هنگام تماشا به تفاوت رفتار شخصیت‌ها در جمع و خلوت و به تغییر معنای «هم‌وطن» توجه کنید. فیلم هنوز از بهترین نمونه‌های سینمای ضدجنگ است، چون به جای شعار، امید و محدودیت امید را کنار هم نگه می‌دارد.

بخش مهمی از نیروی فیلم از چندزبانی‌اش می‌آید. آدم‌ها گاهی کلمه‌های هم را کامل نمی‌فهمند، اما از لحن، رفتار و نیاز مشترک راهی برای ارتباط پیدا می‌کنند. این امکان ارتباط نه معجزه‌ای فراگیر است و نه جایگزین سیاست؛ لحظه‌ای محدود و ارزشمند است. رنوار به ما اجازه می‌دهد امید را تجربه کنیم و همان زمان به آسیب‌پذیری آن آگاه باشیم. برای همین «توهم بزرگ» با وجود تاریخ مشخص خود، به بحثی امروزی درباره مرز، پناه و وفاداری تعلق دارد، بی‌آنکه بتوان آن را بی‌دقت به هر بحران معاصر چسباند.

پرسشی برای گفت‌وگو

آیا شباهت طبقاتی می‌تواند از ملیت نیرومندتر باشد؟ برخورد افسران فیلم پاسخ مثبتِ ساده نمی‌دهد، چون احترام آنان درون شرایط جنگی شکل می‌گیرد که دیگران را نیز اسیر کرده است. دیدن هم‌زمان دوستی و نابرابری، راه گفت‌وگوی دقیق‌تری درباره امید سیاسی فیلم باز می‌کند.

برای دیدن نسبت‌های تاریخی و فرمی، نقد «کلئو از پنج تا هفت» و «پرتره بانویی در آتش» را هم بخوانید. اطلاعات تکمیلی و زمینه سینمایی را می‌توان در مطالب مؤسسه فیلم بریتانیا بررسی کرد.