نقد فیلم روانی؛ مکان آشنا با نظمی ناآشنا

نقد فیلم روانی

روانی مسیر زنی را دنبال می‌کند که تصمیمی پرخطر گرفته و در سفر به متلی دورافتاده می‌رسد. هیچکاک از عادت مخاطب به دنبال‌کردن قهرمان و حدس‌زدن مقصد استفاده می‌کند. امنیت روایت، به اندازه امنیت مکان، موضوع فیلم است.

مشخصات: Psycho | 1960 | کارگردان: آلفرد هیچکاک

مکان آشنا با نظمی ناآشنا

خطوط تند عنوان‌بندی و موسیقی برنارد هرمان، اضطراب را از آغاز در بدن مخاطب می‌گذارند. تضاد خانه بلند و متل کم‌ارتفاع، گذشته و زندگی روزمره را به هم گره می‌زند. تدوین بعضی لحظه‌ها خشونت را بیشتر از آنچه واقعاً دیده می‌شود به ذهن می‌رساند؛ صدا و برش، شریک فعال تخیل‌اند.

نقد فیلم روانی؛ نقاط قوت و محل بحث

توضیح روان‌پزشکی در بخشی از فیلم می‌تواند ابهامی را که تصویر ساخته بیش از حد جمع کند. پیوند برخی مفاهیم هویتی با ترس و اختلال نیز باید در زمینه تاریخی‌اش نقد شود، نه به‌عنوان شناخت معتبر انسان‌ها پذیرفته شود. قدرت فیلم در هدایت و سپس برهم‌زدن انتظار تماشاگر است.

هنگام تماشا به چه توجه کنیم؟

حتی با وجود شهرت فیلم، پیش از تماشا خلاصه کامل را نخوانید. به اینکه دوربین چه زمانی ما را به شخصیت نزدیک و چه زمانی از او دور می‌کند توجه کنید.

اعتماد تماشاگر چگونه ساخته می‌شود؟

روانی در آغاز، توجه را به نیاز و تصمیم‌های ماریون پیوند می‌زند. تماشاگر وارد نگرانی او می‌شود و خطر را از همان زاویه ارزیابی می‌کند. هیچکاک برای این همراهی به قهرمانی بی‌خطا احتیاج ندارد. کسی می‌تواند تصمیمی مسئله‌دار بگیرد و همچنان در ترس و تردیدش قابل فهم باشد. فیلم از همین نزدیکی استفاده می‌کند تا انتظار ما درباره مسیر داستان شکل بگیرد. ما گمان می‌کنیم می‌دانیم کدام مسئله اصلی است و چه چیز باید حل شود. قدرت اثر در تغییر دادن همین ترتیب توجه قرار دارد، بدون آنکه برای نقد، ادامه داستان را پیشاپیش بازگو کنیم.

دوربین و صدا رفتارهای عادی را به نشانه‌های اضطراب تبدیل می‌کنند. رانندگی، نگاه به دیگری و شنیدن صدا، برای ماریون کیفیتی تهدیدآمیز پیدا می‌کنند. بعضی از این تهدیدها به وضعیت واقعی مربوط‌اند و بعضی از تجربه درونی او نیرو می‌گیرند. تماشاگر باید در همان عدم قطعیت بماند. هیچکاک از این طریق نشان می‌دهد که احساس گناه می‌تواند محیط را تغییر دهد، حتی پیش از آنکه پیامد بیرونی آشکار شود. جهان ظاهراً همان است، اما شخصی که از آن عبور می‌کند دیگر نمی‌تواند با آسودگی سابق به آن نگاه کند.

متل و فاصله میان مهمان‌نوازی و ناآرامی

متل در نگاه اول فضایی برای توقف است؛ جایی که مسافر می‌تواند از مسیر و نگرانی فاصله بگیرد. اما نسبت ساختمان‌ها، خلوتی محیط و حضور خانه بالاتر، کیفیت دیگری می‌سازند. فضا کاملاً شفاف نیست و زندگی‌ای خارج از دسترس مهمان در آن ادامه دارد. گفتگو با نورمن این ناآرامی را پیچیده می‌کند. او می‌تواند مؤدب و آسیب‌پذیر به نظر برسد و هم‌زمان چیزهایی بگوید که آرامش را مختل کنند. فیلم از تماشاگر نمی‌خواهد فقط به یک علامت روشن خطر واکنش نشان دهد؛ باید با آمیزه‌ای از همدلی و تردید مواجه شود.

بازی آنتونی پرکینز در همین دوگانگی مؤثر است. حرکت‌های کوچک و تغییر لحن، حضور شخصیت را از یک چهره تهدیدآمیز ثابت دور می‌کنند. ماریون و نورمن هر دو درباره گرفتار بودن حرف می‌زنند، ولی معنای این گرفتاری برایشان یکسان نیست. گفتگو به آنان امکان نوعی شناخت متقابل می‌دهد و در عین حال محدودیت آن شناخت را حفظ می‌کند. تماشاگر ممکن است از شنیدن سخن شخص، تصویری بسازد که همه تجربه او را در بر نگیرد. فیلم بعداً از همین فاصله میان ظاهر رابطه و واقعیت استفاده می‌کند.

تدوین و تجربه بدن در خطر

در صحنه‌های بحرانی، تقسیم تصویر به نماهای کوتاه و رابطه آن با صدا، تجربه‌ای می‌سازد که از نشان دادن مستقیم همه جزئیات فراتر می‌رود. ذهن تماشاگر فاصله میان قطعات را کامل می‌کند. اهمیت تدوین در این نیست که فقط سرعت را بالا ببرد؛ باید جهت توجه، ترس و تصور کنش را تنظیم کند. موسیقی نیز به این تجربه جسمانی کمک می‌کند و گاهی کیفیت ضربه یا هشدار پیدا می‌کند. فیلم نشان می‌دهد نمایش کمتر می‌تواند در شرایطی دقیق، تصور بیشتری تولید کند. این روش یکی از دلایل ماندگاری بعضی صحنه‌هاست.

توضیح‌های پایانی اثر برای برخی مخاطبان بیش از حد مستقیم‌اند و نسبت فیلم با بیماری روانی نیز ارزش نقد جدی دارد. نباید نمایش داستانی را با توصیف معتبر یک وضعیت بالینی برابر دانست. همچنین تماشای فیلم پس از دانستن شهرت صحنه‌هایش تجربه متفاوتی ایجاد می‌کند. در بازبینی، تمرکز بر تغییر مرکز توجه مفید است: دوربین چه وقت ما را با یک نگرانی همراه می‌کند و چه وقت به نگرانی دیگری می‌برد؟ روانی از ترس فقط برای غافلگیری استفاده نمی‌کند؛ نشان می‌دهد اعتماد روایی ما چگونه ساخته می‌شود و چه اندازه به انتخاب اطلاعات وابسته است.

ادامه مسیر تماشا

این نقد بخشی از انتخاب ۱۲۰ فیلم برتر تاریخ سینما است. برای مقایسه زبان سینمایی، نقد نقد و بررسی فیلم «نفرت» (La Haine)؛ 1995 را نیز بخوانید.

منابع اطلاعات فیلم و تصویر: مشخصات و عوامل فیلم؛ معیار مقایسه تاریخی: نظرسنجی سایت‌اندساوند. تحلیل و ارزیابی این متن، دیدگاه تحریریه این مجموعه است و از رتبه یا امتیاز مخاطبان نقل نشده است.

پوستر برای شناسایی اثر استفاده شده است؛ حقوق تصویر متعلق به صاحبان فیلم است. نام مأخذ تصویر در متن جایگزین آمده است.