نقد فیلم شاهزاده مونونوکه؛ هیچ طرفی کاملاً بیرون از تناقض نیست

نقد فیلم شاهزاده مونونوکه

شاهزاده مونونوکه تعارض جنگل و جامعه صنعتی را بدون یک پاسخ آسان روایت می‌کند. میازاکی انسان‌ها را دشمنِ واحد طبیعت معرفی نمی‌کند؛ همان صنعتی که ویرانی می‌آورد، می‌تواند برای گروهی از مردم امکان استقلال بسازد.

مشخصات: Princess Mononoke | 1997 | کارگردان: هایائو میازاکی

هیچ طرفی کاملاً بیرون از تناقض نیست

حرکت، رنگ و طراحی موجودات، جنگل را به حضور زنده‌ای تبدیل می‌کنند. بانو ابوشی مراقبت از طردشدگان را با خشونت علیه محیط جمع می‌کند. آشی‌تاکا باید هم آسیب را ببیند و هم از تبدیل دیدن به نفرتِ ساده پرهیز کند.

نقد فیلم شاهزاده مونونوکه؛ نقاط قوت و محل بحث

رابطه میان اسطوره و سیاست گاهی با شخصیت‌ها و رخدادهای فراوان پیچیده می‌شود. بعضی مفاهیم محیط‌زیستی نیز در قالبِ نبردی بزرگ عرضه می‌شوند که راه‌حل روزمره را کمتر می‌بیند. دستاورد فیلم حفظِ تضاد است: دفاع از انسان و دفاع از طبیعت به‌طور خودکار با هم سازگار نمی‌شوند.

هنگام تماشا به چه توجه کنیم؟

آن را انیمیشن سبک کودکانه فرض نکنید؛ خشونت تصویری دارد. هنگام تماشا ببینید هر گروه چه چیزی را حفاظت و چه چیزی را قربانی می‌کند.

تعارضی که یک طرف پاک ندارد

شاهزاده مونونوکه جهان را به طبیعت خوب و انسان بد تقسیم نمی‌کند. شهر آهن برای برخی افراد امکان کار، پناه و شأن فراهم کرده و همین شهر در تخریب محیط نقش دارد. جنگل نیز صرفاً مکانی آرام نیست؛ قدرت، خشم و خطر در آن حضور دارند. میازاکی از این پیچیدگی برای ساختن تعارض استفاده می‌کند. تماشاگر نمی‌تواند با انتخاب یک طرف، همه نیازهای واقعی را حل کند. هر گروه چیزی برای از دست دادن دارد و هر راه‌حل ممکن است هزینه‌ای برای دیگری بسازد. این نگاه، اثر را از پیام ساده درباره دوست داشتن طبیعت فراتر می‌برد.

آشیتاکا در میان این نیروها حرکت می‌کند و می‌کوشد بدون حل کردن شتاب‌زده تناقض، ببیند. اما دیدن بی‌طرفانه به معنای نداشتن مسئولیت نیست. او باید در موقعیت مشخص تصمیم بگیرد و از آسیب جلوگیری کند، در حالی که نمی‌تواند همه جهان را به توافق برساند. فیلم از این محدودیت، تصویری متفاوت از قهرمان می‌سازد. توانایی فرد واقعی است، ولی نقش او نجات کامل همه طرف‌ها نیست. تلاش برای شنیدن و مرزبندی در برابر خشونت، اهمیت پیدا می‌کند حتی اگر نتیجه نهایی ناتمام بماند.

سان و هویتی میان دو جهان

سان نسبت خود را با انسان‌ها از مسیر تجربه و تعلق تعریف کرده است. دیگران ممکن است بر اساس بدن او جایگاهی تعیین کنند، اما خود او همان تعریف را نمی‌پذیرد. این فاصله، مسئله هویت را از یک برچسب فراتر می‌برد. کسی می‌تواند از نظر منشأ به گروهی تعلق داشته باشد و از نظر زندگی و اعتماد، خود را با گروه دیگری پیوند دهد. فیلم به این تجربه زمان می‌دهد، بدون آنکه آن را با یک رابطه عاشقانه به‌سادگی حل کند. نزدیکی به آشیتاکا الزاماً همه تعارض‌های سان را از بین نمی‌برد.

ابوشی نیز فقط نماینده تخریب نیست. او برای کسانی فرصت ساخته که ممکن است در محیط‌های دیگر جای کمی داشته باشند. همین ویژگی، قضاوت را دشوار می‌کند. انجام کاری مفید برای یک گروه، پیامد زیان‌بار برای گروه دیگر را پاک نمی‌کند. میازاکی از این هم‌زمانی برای نقد قدرت استفاده می‌کند. رهبر می‌تواند حامی باشد و هم‌زمان دامنه تصمیم‌هایش از کسانی که به آنان توجه دارد بزرگ‌تر شود. تماشاگر باید منفعت و هزینه را در مقیاس‌های مختلف ببیند، نه اینکه یک فضیلت را جواب همه پرسش‌ها بداند.

بدن آسیب‌دیده و چرخه نفرت

نفرین، خشم را به تجربه‌ای جسمانی تبدیل می‌کند. خشونت فقط احساسی در ذهن نیست؛ می‌تواند حرکت و امکان زندگی را تغییر دهد. فیلم از این سازوکار خیال برای نشان دادن ادامه یافتن آسیب استفاده می‌کند. فرد ممکن است هدفی درست داشته باشد و در لحظه عمل زیر تأثیر نفرت قرار گیرد. آشیتاکا باید با همین خطر در خودش نیز مواجه شود. این انتخاب مهم است، چون قهرمان را کاملاً بیرون از مسئله نمی‌گذارد. دیدن تعصب دیگران کافی نیست؛ فرد باید نیرویی را که در بدن و رفتار خودش فعال می‌شود نیز بشناسد.

تراکم شخصیت‌ها و اسطوره‌ها برای بعضی مخاطبان نیازمند توجه بیشتر است و بعضی گفتگوها مضمون را مستقیم بیان می‌کنند. در مقابل، پایان از وعده هماهنگی آسان فاصله می‌گیرد و امکان ادامه زندگی را با باقی ماندن اختلاف همراه می‌کند. در بازبینی، توجه به اینکه هر گروه چه چیزی را خانه می‌داند مفید است. تعارض فقط بر سر یک منبع نیست؛ بر سر شکل زندگی نیز هست. اثر نشان می‌دهد همزیستی ممکن است از حل کامل همه تناقض‌ها آغاز نشود. گاهی به پذیرفتن محدودیت اختیار و ساختن راهی برای ادامه رابطه، با وجود تفاوت، احتیاج دارد.

ادامه مسیر تماشا

این نقد بخشی از انتخاب ۱۲۰ فیلم برتر تاریخ سینما است. برای مقایسه زبان سینمایی، نقد نقد و بررسی فیلم «اِم» (M)؛ 1931 را نیز بخوانید.

منابع اطلاعات فیلم و تصویر: مشخصات و عوامل فیلم؛ معیار مقایسه تاریخی: نظرسنجی سایت‌اندساوند. تحلیل و ارزیابی این متن، دیدگاه تحریریه این مجموعه است و از رتبه یا امتیاز مخاطبان نقل نشده است.

پوستر برای شناسایی اثر استفاده شده است؛ حقوق تصویر متعلق به صاحبان فیلم است. نام مأخذ تصویر در متن جایگزین آمده است.