نقد فیلم شهر اشباح؛ جهانی که با کار و اشتها اداره می‌شود

نقد فیلم شهر اشباح

شهر اشباح سفر چیهیرو را از وابستگی کودکانه به تصمیم‌گیری در جهانی ناشناخته دنبال می‌کند. میازاکی رشد را به شکست‌دادن یک دشمن ساده محدود نمی‌کند؛ نام، کار، حافظه و رابطه با دیگری، ابزارِ حفظ خود هستند.

مشخصات: Spirited Away | 2001 | کارگردان: هایائو میازاکی

جهانی که با کار و اشتها اداره می‌شود

حمام عمومی محیطی چندلایه و پر از قواعد است. طراحی موجودات فقط عجیب‌بودن را نمایش نمی‌دهد؛ رفتار و نیاز هر موجود، جایگاهش را مشخص می‌کند. صحنه‌های آرام سفر، کنار شلوغی کار، به مخاطب فرصت می‌دهند تغییر شخصیت را احساس کند.

نقد فیلم شهر اشباح؛ نقاط قوت و محل بحث

فراوانی رخدادها و قواعد ممکن است در تماشای نخست گیج‌کننده باشد. برخی گره‌ها هم بیشتر با منطق افسانه پیش می‌روند تا علت‌ومعلول واقع‌گرایانه. در عوض، فیلم از تقسیم موجودات به خوب و بد ثابت فاصله می‌گیرد؛ محیط و شیوه برخورد می‌توانند رفتار را تغییر دهند.

هنگام تماشا به چه توجه کنیم؟

به نام‌ها، غذا و شکلِ معامله توجه کنید. این انیمیشن فقط برای کودکان نیست؛ بعضی تصاویر برای خردسالان ترسناک‌اند و مفهوم مسئولیت لایه‌های بزرگسالانه دارد.

ورود به جهانی با قواعد ناشناخته

شهر اشباح با جدا شدن چیهیرو از وضعیت آشنا، یاد گرفتن را به مسئله‌ای فوری تبدیل می‌کند. او باید در محیطی عمل کند که نام، خوراک و کار در آن معنای دیگری دارند. میازاکی قواعد را یک‌باره در قالب توضیحی طولانی نمی‌دهد. کودک از برخورد، اشتباه و مشاهده می‌آموزد و تماشاگر نیز همراه او محیط را می‌خواند. این روش به جهان خیال وزن می‌دهد. موجودات فقط برای شگفت‌زده کردن ظاهر نشده‌اند؛ خواسته و جایگاه دارند و رفتارشان بر زندگی دیگران اثر می‌گذارد. خیال به سامانه‌ای از رابطه تبدیل می‌شود.

ترس چیهیرو از ابتدا با ناتوانی کامل یکی نیست. او ممکن است گریه کند یا نداند چه باید کرد و همچنان قدم بعدی را بردارد. این تصویر از شجاعت برای فیلم اهمیت دارد. قهرمان لازم نیست همیشه مطمئن باشد تا عمل کند. رشد از طریق کارهای مشخص شکل می‌گیرد: شنیدن، به یاد آوردن و پاسخ دادن به نیاز دیگری. میازاکی تغییر شخصیت را فقط در یک تصمیم بزرگ قرار نمی‌دهد. توجه و مسئولیت به‌تدریج توان او را افزایش می‌دهند، بدون آنکه همه اضطراب از بین برود.

کار، نام و اختیار

محیط حمام با سلسله‌مراتب و معامله اداره می‌شود. چیهیرو برای ماندن باید جایگاهی در آن پیدا کند و این جایگاه با واگذاری بخشی از اختیار همراه است. نام به حافظه و هویت پیوند دارد و فراموش کردن آن می‌تواند رابطه فرد با زندگی پیشین را ضعیف کند. فیلم از این امکان برای پرسیدن قدرت استفاده می‌کند. کسی که حق نام‌گذاری دارد، فقط یک واژه را تغییر نمی‌دهد؛ می‌تواند تعیین کند فرد در سامانه چه کسی محسوب شود. حفظ خاطره، از این جهت به شکلی از مقاومت تبدیل می‌شود.

کار نیز دو چهره دارد. می‌تواند اجبار و بهره‌کشی باشد و هم‌زمان به فرد مهارت و رابطه بدهد. میازاکی از این دوگانگی استفاده می‌کند تا رشد را با پذیرفتن بی‌چون‌وچرای همه قواعد برابر نکند. چیهیرو باید یاد بگیرد، اما لازم نیست هر میل محیط را به میل خودش تبدیل کند. بعضی شخصیت‌ها او را یاری می‌کنند و بعضی برای منفعت خود عمل می‌کنند. جهان به خوب و بد کامل تقسیم نشده است. رفتار در موقعیت، معیار دقیق‌تری برای شناخت می‌شود تا ظاهر موجود یا عنوانی که دارد.

اشتها و چیزی که رابطه را می‌بلعد

خوراک و طمع در فیلم به اختیار و توجه مربوط‌اند. میل می‌تواند از نیاز آغاز شود و به مصرف بی‌حد برسد. بی‌چهره از این منظر شخصیتی مهم است، چون رفتار او با محیط و پاسخ دیگران تغییر می‌کند. فیلم اجازه نمی‌دهد او را فقط هیولایی با ذات ثابت بدانیم. آنچه در یک فضا تشویق می‌شود، می‌تواند میل را بزرگ‌تر کند. چیهیرو در برابر این منطق باید مرزی نگه دارد. کمک کردن به دیگری با پذیرفتن همه چیزهایی که او عرضه می‌کند برابر نیست و رابطه سالم‌تر به همین تفاوت نیاز دارد.

تعداد شخصیت‌ها و قواعد خیال ممکن است برای بعضی تماشاگران در برخورد نخست پراکنده به نظر برسند. بعضی تفسیرهای اجتماعی نیز اگر از صحنه فاصله بگیرند، جهان فیلم را به مجموعه شعار تبدیل می‌کنند. در بازبینی، توجه به لحظه‌های آرام مانند سفر و انتظار مفید است. رشد فقط در خطر آشکار رخ نمی‌دهد؛ گاهی در توان کنار دیگری ماندن بدون طلب فوری نتیجه دیده می‌شود. شهر اشباح استقلال را به تنها شدن تقلیل نمی‌دهد. چیهیرو از رابطه‌ها کمک می‌گیرد و هم‌زمان می‌آموزد نام، حافظه و مرز تصمیم خودش را درون آن‌ها حفظ کند.

ادامه مسیر تماشا

این نقد بخشی از انتخاب ۱۲۰ فیلم برتر تاریخ سینما است. برای مقایسه زبان سینمایی، نقد نقد و بررسی فیلم «آگیره، خشم خدا» (Aguirre, the Wrath of God)؛ 1972 را نیز بخوانید.

منابع اطلاعات فیلم و تصویر: مشخصات و عوامل فیلم؛ معیار مقایسه تاریخی: نظرسنجی سایت‌اندساوند. تحلیل و ارزیابی این متن، دیدگاه تحریریه این مجموعه است و از رتبه یا امتیاز مخاطبان نقل نشده است.

پوستر برای شناسایی اثر استفاده شده است؛ حقوق تصویر متعلق به صاحبان فیلم است. نام مأخذ تصویر در متن جایگزین آمده است.